Het sterrenbeeld Aquarius - Waterman

Gegevens sterren

Kaart sterrenbeeld Aquarius - klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren

Aquarius - Mythologische figuurMythologie

In de Griekse mythologie heette Aquarius Ganymedes. Ganymedes was de drager van de wijnkelken van de goden. Hij was er verantwoordelijk voor dat er niet met wijn werd geknoeid en dat de goden genoeg te drinken hadden. Dit is een totaal andere functie dan de rol van Waterdrager, die Aquarius in de Babylonische mythologie had.

Het sterrenbeeld komt in verschillende oude culturen voor. Ook de Egyptenaren kenden Aquarius en zij dachten dat het sterrenbeeld verantwoordelijk was voor de jaarlijkse overstromingen van de Nijl. In juni begon het water in de Nijl altijd te stijgen: Aquarius stond in die tijd in juni in het Zenit, vandaar zijn naam als brenger van het water.

α Aquarii is een superreus, ongeveer 100 maal zo groot als onze zon. De ster staat op een afstand van dik duizend lichtjaar. α Aquarii en β Aquarii hebben in het Arabisch bijna dezelfde naam: Sadalmelik: de gelukkige van de koning en Sadalsuuk: de gelukkigste onder de gelukkigen. γ Aquarii draagt de naam Sadachbia, de geluksster van de verboden dingen.

Waarom zoveel geluk in Aquarius? Om het moment dat de zon in Aquarius kwam in het begin van de lente begon ook het regen/waterseizoen: dit water was nodig voor de groei van de gewassen en een goede oogst. Vandaar de importantie van de Waterdrager.

In de astrologie wordt het teken Waterman (20 januari - 18 februari) geassocieerd met het sterrenbeeld. Als element hoort lucht bij dit sterrenbeeld (samen met Libra en Gemini).

Aquarius heeft enkele leuke dubbelsterren, een unieke veranderlijke ster en enkele interessante deepsky

objecten. Het sterrenbeeld is niet bijzonder helder: de sterren zijn veelal van de vierde magnitude.

Aquarius uit de Uranometrica van Johann Bayer (1603)

Aquarius uit de Atlas Celeste van John Bevis (± 1750)

 

Aquarius uit de Uranographia van Johannes Hevelius (± 1690)

Aquarius - uit Urania's Mirror, een set sterrenkaarten uit ± 1825, samen met de sterrenbeelden Piscis Australis en het niet meer erkende sterrenbeeld Ballon Aerostatique

Dubbelsterren

ζ¹ en ζ² Aquarii vormen een dubbelster bestaande uit twee identieke witte sterren. De omlooptijd bedraagt 760 jaar. De sterren hebben een helderheid van magnitude 4,4 en 4,6.

Veranderlijke sterren

De meest opvallende veranderlijke ster in het sterrenbeeld is R Aquarii. De ster is van het Z Andromedae-type.

Dergelijke sterren vertonen een dubbel spectrum die duiden op twee heel verschillende temperaturen: een uiterst hete en een uiterst koele component. Dit fenomeen wordt veroorzaakt doordat het een erg nauwe dubbelster is: de grote ster is de koele component en de begeleider is de hete component. De begeleider zou een witte dwerg kunnen zijn. Bij R Aquarii is inderdaad een kleine blauwe begeleider gevonden die in een wolk van gas is gehuld. Als de begeleider voorlangs de hoofdster trekt leidt dit tot een helderheidsverandering. De ster heeft een periode van 387 dagen en de helderheid varieert tussen magnitude 5,8 en 12,4.

Deep sky objecten

Download de sterrenkaart als pdf-bestand

Messier 2

Andere benamingen: NGC 7089, GC 4678, Bode 70, Bennet 127
Type Object: Bolvormige sterrenhoop
Afstand: 37500 lichtjaar
Visuele helderheid: 6.5
Schijnbare grootte: 16.0 boogminuten

Messier 2 is één van de grootste bekende bolvormige sterrenhopen. M2 heeft een doorsnede van ongeveer 175 miljoen lichtjaar en bestaat uit naar schatting 150.000 sterren. Men schat dat de bolhoop ongeveer 13 miljard jaar oud is. In de bolhoop heeft men inmiddels 21 variabele sterren aangetoond, de meeste zijn van het RR Lyrae-type. Dit zijn variabele sterren met een periode van minder dan 1 dag. Drie variabele sterren van Cepheïden en eentje is een RV Tauri-veranderlijke.

Onder goede omstandigheden is de bolhoop in een verrekijker zichtbaar als een nevelachtige vlekje. In een kleine telescoop zijn aan de rand al afzonderlijke sterren zichtbaar. In een telescoop van minimaal 15 cm is de bolhoop pas echt goed te herkennen. Bezitters van een grote telescoop (>30 cm) kunnen onder goede omstandigheden een stofbaan zien in het noordoostelijke deel van de bolhoop.

M2 is het eerst waargenomen in 174 door Jean-Dominique Meraldi en Jacques Cassini toen ze op zoek waren naar een komeet. De twee noteerden dat ze het object eerst voor een komeet aanzagen maar er later achter kwamen dat het een grote concentratie sterren is, de nevelachtige structuur veroorzaakt door een massa sterren te klein om dor een telescoop waar te nemen.

Messier nam M2 voor het eerst waar op 11 september 1760. hij schreef: ik ontdekte een mooie nevel in het hoofd van Aquarius die blijkbaar geen sterren bevat. Ik onderzocht de nevel met een goede telescoop bij een vergroting van 104 maal. De kern is helder en de nevelachtige structuur eromheen is rond.

Het was William Herschel die Messier 2 herkende als een bolhoop. Hij was met zijn telescoop in staat afzonderlijke sterren waar te nemen, zowel in de rand als in de kern.

M72

Andere benamingen: M72, NGC 6981
Type object: bolhoop
Sterrenbeeld: Aquarius
Afstand: 55.400 lichtjaar
Visuele helderheid: 9.3
Schijnbare grootte: 6.6 boogminuten

M72 is niet de meest gemakkelijke Messier-object om te vinden. Het beste kan je eerste de ster Epsilon Aquarii opzoeken en dan twee vingerbreedtes (ongeveer 3 graden) naar beneden te gaan. Van daar uit een vingerbreedte oostwaarts (anderhalve graad). Als het lastig is om epsilon Aquarii te vinden kun je ook een vuistbreedte (ongeveer 10 graden) ten oosten van alfa Capricorni kijken.

M72 is alleen in verrekijkers met een flinke opening zichtbaar. Zelfs in een kleine telescoop is M72 een moeilijk object. Zelfs in een grote telescoop is het lastig om de bolhoop in afzonderlijke sterren op te lossen.

M72 bevindt zich op een afstand van 55.300 kilometer van de Aarde en kom top ons af met een snelheid van 255 kilometer per uur. De bolhoop is niet bijzonder compact Over een paar honderd duizend jaar is deze bolhoop, die een doorsnede heeft van 106 lichtjaar, veel gemakkelijker te bestuderen.

Astronomen denken dat de bolhoop ongeveer 15 miljoen jaar oud is. De bolhoop is uitgebreid bestudeerd met de Hubble Space Telescope.

Pierre Mechain nam de bolhoop als eerste waar in de nacht van 29 op 30 augustus 1780. Charles Messier voegde de bolhoop op 4 oktober 1780 toe aan zijn catalogus. In 1783 was het William Herschel die de bolhoop als eerste wist op te lossen in afzonderlijke sterren maar hij kon geen schatting maken van het aantal. Herschel nam de bolhoop voor het laatst waar op 30 oktober 1810.

M73

Andere benamingen: M73, NGC 6994, Bennet 125
Type object: figuur bestaande uit vier sterren
Sterrenbeeld: Aquarius
Afstand: 2500 lichtjaar
Visuele helderheid: 9.0
Schijnbare grootte: 2.8 boogminuten

Uitgaande van M72 is ook M73 te vinden: ongeveer één graad en een sterrensprong ten westen van M72 of je kijkt een vuistbreedte ten zuidoosten van epsilon Aquarii. Het zijn vier sterren van magnitude 9 die moeilijk herkenbaar zijn, zelfs in een telescoop omdat je niet goed weet of je wel de juiste vier sterren hebt te pakken.

M73 is een groep sterren die schijnbaar alle vier dicht bij elkaar staan. Qua afstand klopt dat niet helemaal maar qua eigenschappen wel. Het zijn alle vier geëvolueerde reuzensterren, die boven de hoofdreeks in het Hertzprung-Russell diagram staan en alle vier ongeveer even oud zijn: 2-3 miljard jaar.

M73 werd door Charles Messier ontdekt in de nacht van 4 op 5 oktober 1780 toen hij schreef: cluster van drie of vier kleine sterren gevonden die op het eerste gezicht aan een nevel doen denken en die enige sporen van neveligheid hebben. Herschel bekeek de vier sterren op 28 september 1783 en noteerde dat er geen spoor van een nevel zichtbaar was. John Herschel nam de vier sterren als GC 4617 op in zijn catalogus: sterarme cluster, losse structuur, geen nevel. Emil Dreyer nam de vier sterren op als NGC 6994. Eigenlijk helemaal niet slecht voor een groep van vier sterren die helemaal geen groep vormen.

NGC7293

De grote helix Nevel (NGC 7293, Caldwell 63) is één van de meest dichtstbijzijnde en de schijnbaar grootste van alle planetaire nevels. Het is één van de weinige objecten die je beter met ene kleine telescoop bekijkt dan met een grote telescoop.

Net zoals alle planetaire nevels is de helix een gebied van gas dat is weggeblazen door een stervende ster van gemiddelde massa. De Helix bevindt zich op een afstand van ongeveer 600 lichtjaar en valt op door zijn grote schijnbare grootte. Ter vergelijking: de Ring-nevel in het sterrenbeeld Lier staat op een afstand van 2000 lichtjaar.

De Helix bevindt zich in een redelijk dun bevolkt gebiedje aan de hemel met slechts een paar sterren die je als wegwijzer kan gebruiken. Begin bij de ster δ Aquarii en ga van daaruit 4° naar het zuidwesten naar de oranjerode ster 66 Aquarii. Deze ster is van magnitude 4.7. Hop vanuit deze ster naar υ Aquarii. De Helix bevindt zich 1.2° west-zuidwesten van de ster van magnitude 5. Gebruik een verrekijker of een telescoopzoeker om via deze sterren te hoppen. Bij een transparante hemel is de helix zichtbaar in een verrekijker of zoeker. Als je in de buurt bent zet je een kleine vergroting in de telescoop om de nevel te lokaliseren.

Door een telescoop gezien is de Helix erg groot. Bij perifeer waarnemen wordt er al snel enig detail zichtbaar in de nevel als je een telescoop gebruikt met een opening van ± 15 cm. Met een 20 cm telescoop is ook de centrale ster te zien. Deze is van magnitude 13. Gebruik hiervoor een vergroting van ±80x. Ook de structuur van de Helix zelf is veel beter zichtbaar in een grote telescoop maar vergroot vooral niet te veel.

Om nog beter details te kunnen zien gebruik je een UHC of een OIII filter. Onder werkelijk perfecte waarneemomstandigheden is de Helix-nevel ook met het blote oog zichtbaar. Echter vanuit Nederland zal dit niet lukken vooral ook omdat de nevel niet heel erg hoog boven de horizon komt. Wat dat betreft hebben waarnemers op zuidelijke breedtes meer geluk.

Met behulp van de Hubble telescoop zijn er schitterende foto's gemaakt van de Helix-nevel. Men kan de uitdijing van de nevel nog steeds waarnemen. Uitgaande van de gemeten uitdijing met 31 km/sec schat men dat de centrale ster ± 10.600 jaar geleden is ontploft. De Helix-nevel heeft een doorsnede van 2.5 lichtjaar.

De Helix-nevel is voor het eerst waargenomen in Karl Ludwig Harding, vermoedelijk al voor 1824. Harding was een Duitse astronoom die leefde van 29 september 1765 tot 31 augustus 1834. Harding ontdekte ook de planetoïde 3 Juno. De nevel is op internet ook wel bekend als "het oog van God". De opname gemaakt met de Spitzer telescoop in infrarood licht maakt duidelijk waarom.

NGC 7009

De Saturnus-nevel (NGC 7009, Caldwell 55, Bennet 126) is een planetaire nevel die op 7 september 1782 door William Herschel werd ontdekt. Hij gebruikte een telescoop naar eigen ontwerp. De ontdekking werd gedaan vanuit zijn woonplaats Datchet in Engeland. Het was één van zijn eerste ontdekkingen. De Saturnus-nevel is een planetaire nevel waarvan de centrale ster nu een witte dwerg is met een helderheid van magnitude 11.5. De nevel dankt zijn naam omdat hij enigszins lijkt op de planeet Saturnus met zijn grote ring. Het was lord Rosse die deze naam rond 1840 voor het eerst gebruikte.
De Saturnus-nevel is een zeer complexe nevel. Er is een halo zichtbaar, diverse streamers en jets, knopen en filamenten.
De afstand tot de Saturnus-nevel is niet precies bekend vanwege het gebrek aan referentiesterren in de buurt. Momenteel schat men de afstand op ± 3600 lichtjaar waarbij de nevel dan ongeveer 0.5 lichtjaar in doorsnede zou zijn.

De centrale ster is een hete blauwachtige witte dwerg met ene oppervlakte temperatuur van 55.000 Kelvin. Deze ster heeft een absolute magnitude van +1.5 wat overeenkomt met 20x de Zon. De schijnbare magnitude bedraagt 11.5. Men denkt dat de zeer sterke straling in het infrarood van de centrale ster verantwoordelijk is voor de fluorescerende groengele kleur. De visule helderheid van de nevel bedraagt magnitude 8 en de nevel nadert ons met een snelheid van 45 km/sec.
De nevel bevindt zich 1° ten westen van de ster ν Aquarii. Door de hoge oppervlakte helderheid is het een interessant object voor amateurastronomen.