Gegevens sterren

(Alleen de sterren met een naam zijn opgenomen)

Download de sterrenkaart als pdf-bestand

Mythologie

Het sterrenbeeld Coma Berenice refereert aan een oud verhaal over het haar van Berenice, de vrouw van koning Ptolemeus de Derde van Egypte. Het verhaal is oud maar het sterrenbeeld is pas in de zestiende eeuw geïntroduceerd door Tycho Brahe.

Ptolemeus voerde een hevige oorlog tegen de Assyriërs die zijn zuster hadden gedood. Toen Ptolemeus na een succesvolle oorlog terugkeerde knipte Berenice haar hoofdhaar af en offerde dit aan Aphrodite door het op het altaar van de tempel te leggen.

Tijdens het overwinningsfeest ontdekten de priesters dat het haar was verdwenen. De priesters werden bang toen het haar van de koningin zoek bleef maar de hofastronoom Canon van Shampoos kwam met een plausibele oplossing: Aphrodite zou de gift van Berenice hebben geaccepteerd: het haar is nu zichtbaar als een helder sterrenbeeld in de buurt van de Leeuw.

De sterren van Coma Berenice zijn niet echt helder: slechts vier sterren zijn van magnitude vier. Het sterrenbeeld bevat echter wel verschillende mooie dubbelsterren, acht Messierobjecten en de Coma groep.

Als je van Denebola (β Leonis) een lijn tekent naar de helderste ster in het zuidoosten, Arcturus (α Bootis) dan vinden we α Comae op het midden van deze lijn. Hebben we α Comae gevonden dan kunnen we naar het noorden naar β Comae. Op ongeveer dezelfde afstand, maar dan naar het westen vinden we γ Comae. Deze sterren vormen de helft van een nagenoeg perfect vierkant. Ze vallen niet echt goed op: een heldere nacht is een absolute must.

α Comae is ook bekend als Diadem. De ster is half zo groot als onze zon en staat op een afstand van 62 lichtjaar, ze is ongeveer drie maal zo helder als onze zon. Het is een snel bewegende dubbelster. In hetzelfde blikveld vinden we ook M53.

β Comae is in werkelijkheid de helderste ster van het sterrenbeeld en staat op een afstand van ongeveer 27 lichtjaar. De ster is ongeveer net zo groot als onze zon.

γ Comae is een oranje ster op een afstand van 260 lichtjaar. De ster staat in de buurt van de Coma-groep maar maakt er geen deel van uit.

Coma Berenice op oude sterrenkaarten

Coma Berenice - uit Urania's Mirror (± 1825) samen met de sterrenbeelden Bootes, Canes Venatici en het niet meer erkende sterrenbeeld Quadrans Muralis

 Dubbelsterren

α Comae is een snelle dubbelster met een periode van 25 jaar. De sterren zijn even helder: 5,0.

ξ Comae is een gefixeerde dubbelster. De sterren zijn van magnitude 6,0 en 7,5 en ze staan 3,6" uit elkaar.

Variabele sterren

De enige noemenswaardige variabele ster is R Comae. De helderheid varieert tussen magnitude 7,1 en 14,6 met een periode van 363 dagen.

Deep Sky objecten

In Coma Berenice vinden we 8 Messier-objecten terug: M53, M64, M85, M88, M91, M98, M99 en M100 en enkele mooie melkwegstelsels waarvan NGC4565 de mooiste is.

In het sterrenbeeld staat echter ook de Coma Ster-groep; een hele mooie sterrenhoop.

De Coma Ster-groep

De groep sterren is het beste te zien in een verrekijker: de groep vult het volledige beeldveld. We zien dan 40 sterren in een gebied van 5 graden. De groep was ooit bekend als de pluk haar aan de staart van de Leeuw maar staat nu bekend als de gouden haarlokken van Berenice. We vinden de groep ten zuiden van γ Comae (die er zelf geen deel van uitmaakt). De sterren liggen op een afstand van 270 lichtjaar en het is de meest nabije sterrenhoop. De helderste sterren hebben een helderheid van magnitude 4.

Messier 53

Andere benamingen: M53, NGC 5024
Type object: bolvormige sterrenhoop
Afstand: 58.000 lichtjaar
Visuele helderheid: 7.6
Schijnbare grootte: 13 boogminuten

M53 is één van de verst verwijderde bolvormige sterrenhopen in ons melkwegstelsel. De bolhoop nadert ons met een snelheid van 112 km/sec. De bolhoop heeft een doorsnede van 220 lichtjaar. In de bolhoop zijn tot nu toe twee milli-seconde pulsars aangetroffen.

M53 werd op 3 februari 1775 ontdekt door Johann Bode en onafhankelijk van hem door Charles Messier op 26 februari 1777. Messier omschreef M53 als een nevel zonder sterren op korte afstand van de ster 42 in het sterrenbeeld Coma Berenice. De nevel is rond en opvallend. Hij vergeleek de komeet van 1779 met deze nevel. William Herschel bestudeerde uiteraard ook de bolhoop. Uit zijn schaarse publicaties leren we: Een cluster van erg dicht op elkaar staande sterren, één van de mooiste objecten die ik aan de hemel heb gezien. De cluster lijkt op een massieve bal bestaande uit kleine sterren.

Messier 53 kan gevonden worden ongeveer 1 graad ten noordoosten van de ster 42 alfa Comae Berenices. Dit is een visuele dubbelster. Om Alfa Comae Berenices te vinden trek je een denkbeeldige lijn van Arcturus naar Eta Bootis. Ongeveer een vuistbreedte ten westen van Eta Bootis staat Alfa Comae Berenices. Een andere manier is om te sterhoppen van Gamma Virginis naar Delta Virginis naar Epsilon Virginis al waar M53 ongeveer vier vingerbreedtes ten noord noord-noordoosten staat.

Om de bolhoop in een verrekijker te kunnen zien is een donkere nacht nodig. M53 lijkt dan op een grote ster die niet goed scherp gesteld is. In kleine telescopen lijkt M53 een beetje op een komeet zonder staart echter met een telescoop met een spiegel vanaf 15 cm is het mogelijk om de bolhoop een beetje op te lossen in afzonderlijke sterren.

Messier 64

Andere benamingen: M64, NGC 4826, Boze Oog-stelsel, Schone Slaapster
Type object: spiraalvormig melkwegstelsel
Afstand: 19.000.000 lichtjaar
Visuele helderheid: 8.5
Schijnbare grootte: 9.3*5.4 boogminuten

Messier 64 bevindt zich op een afstand van 19.000.000 lichtjaar. Dit melkwegstelsel heeft een doorsnede van ongeveer 40.000 lichtjaar. Het stelsel roteert met een snelheid van 300 kilometer. Richting centrum bevindt zich een schijf die tegengesteld draait aan de rest. Deze schijf heeft een doorsnede van 4000 lichtjaar. De wrijving tussen die twee schijven is vermoedelijk verantwoordelijk voor de grote stervorming in dit stelsel.

Dat het stelsel twee schijven heeft die tegengesteld aan elkaar ronddraaien is te verklaren doordat het waarschijnlijk om twee stelsels gaat die met elkaar in botsing zijn gekomen en in elkaar zijn opgegaan. Echter de vele waarnemingen die astronomen aan dit stelsel hebben gedaan geven geen eenduidig antwoord. Men is het er dus nog steeds niet over eens of we hier te maken hebben met twee stelsels die in een ver verleden met elkaar in botsing zijn gekomen.

Messier 64 is op 23 maart 1779 ontdekt door Edward Pigott, 12 dagen voor Johann Elert Bode die het stelsel ontdekte op 4 april 1779. Ongeveer een jaar later ontdekte Charles Messier onafhankelijk van Pigott en Bode het stelsel. Hij zag het stelsel op 1 maart 1780 en nam het als nummer 64 op in zijn catalogus. Messier schreef in zijn logboek dat het stelsel maar zeer moeilijk zichtbaar was in zijn telescoop.

De ontdekking van Pigott werd gepubliceerd 11 januari 1782 door de Royal Society in Londen, die van Bode werd gepubliceerd al in 1779 en de ontdekking van Messier in de tweede heft van 1780. Het heeft echter tot 2002 geduurd alvorens we wisten dat Pigott als eerste het stelsel heeft gezien!

Maar hoe komt het stelsel aan zijn bijnaam Boze Oog? Dat hebben we te danken aan William Herschel. Hij vergeleek het stelsel met een zwart boos oog dat je aankijkt.

M64 is niet echt gemakkelijk te vinden. Begin met je zoektocht bij de heldere oranjerode ster Arcturus en de Coma Ster Cluster (Melotte 111) die ongeveer een handbreedte westwaarts ligt. Onder goede omstandigheden zie je dan drie sterren die het sterrenbeeld Coma Berenice vormen. De sterren zijn zwak dus de omstandigheden moeten goed zijn (geen storend maanlicht, geen kunstlicht en een heldere hemel). Als je de ster Alfa Comae hebt gevonden ga je van daaruit ongeveer 4 graden naar het noord/noordwesten naar d ester 35 Comae. Ongeveer één graad ten noordoosten van 35 Comae staat M64.

In een telescoop met een opening van 10 cm is M64 zichtbaar en als de omstandigheden goed zijn is er dan al enige structuur zichtbaar.

Messier 85
Andere benamingen: M85, NGC 4382
Type object: spiraalvormig melkwegstelsel
Afstand: 60.000.000 lichtjaar
Visuele helderheid: 9.1
Schijnbare grootte: 7.1*5.2 boogminuten
M85 is een helder spiraalvormig melkwegstelsel, het maakt deel uit van de Virgo-cluster die ongeveer vijf graden zuidelijker ligt. Links op de foto NGC4394.

Messier 85 werd op 4 maart 1781 ontdekt door Pierre Mechain. Hij gaf zijn aantekeningen door aan Messier om ze te laten bevestigen. Messier bekeek op 18 maart 1781 het gebied rond M85 en nam het op in zijn catalogus. En passant ontdekte Messier 7 andere leden van de Virgo Groep. Bovendien ontdekte hij de bolhoop M92. Messier omschreef M85 als volgt: nevel zonder sterren boven en naast het oog van de maagd en tussen de twee sterren van Coma Berenice. Deze nevel is erg zwak. Mechain heeft de positie al bepaald op 4 maart 1781.

Het lukte William Herschel om de nevel op te lossen in afzonderlijke sterren.

Messier 100
Andere benamingen: M100, NGC 4321
Type object: spiraalvormig melkwegstelsel

Afstand: 60.000.000 lichtjaar
Visuele helderheid: 9,3
Schijnbare grootte: 7*6 boogminuten

M100 is een spiraalvormig sterrenstelsel dat veel lijkt op ons eigen Melkwegstelsel. Het stelsel heeft twee armen waarin zich veel jonge, massieve en hete sterrenbevinden die fotografisch zorgen voor een blauwe kleur. Dit zijn jonge sterren die gevormd zijn tengevolge van interacties met naburige sterrenstelsels. M100 is één van de 14 originele spiraalstelsels van Lord Rosse. Het lijkt een perfecte spiraal te zijn zoner enige vorm van een centrale balk. In 1979 explodeerde er een massieve ster in dit stelsel. In röntgenlicht zijn astronomen nog steeds in staat deze explosie waar te nemen. Er is geen verwzakking te zien hetgeen ongewoon is omdat supernova-explosies na een paar maanden afzwakken. De supernova draagt de naam SN 1979C. Deze supernova-explosie geeft de geleerden de kans om het fenomeen tot in detail te bestuderen.

M100 werd door Pierre Mechain ontdekt op 15 maart 1781 en op 13 april 1781 door Charles Messier bevestigd. Hij noteerde: "nevel zonder sterren gesitueerd in het oor van de Maagd. De drie nevels, 98, 99 en 100, zijn moeilijk te herkennen door hun zwakke licht. Ze zijn alleen bij goed weer te vinden." Ook de Herschels bestudeerden M100.

M100 maakt deel uit van de Virgo-cluster van sterrenstelsels en is het beste al ster hoppende te viden. Begin met het heldere duo M84/M85 ongeveer halverwge epsilon Virginis en beta Leonis. Heb je die gevonden dan beweeg je voorzichtig noordwaarts tot je M99 hebt gevonden. Ga dan nog een beetje richting noorden en je bent aanbeland bij M100. Gebruik een kleine vergroting zodat je een groot beeldveld hebt. We kijken van bovenaf op m100 en dat betekent dat het stelsel als een nevelige vlek zichtbaar zal zijn maar dan alleen onder een donkere hemel.

	M88 is een spiraalvormig melkwegstelsel op veertig miljoen lichtjaar afstand. Het is redelijk helder (magnitude 9,5) en goed zichtbaar voor amateur-astronomen.
	M91, (NGC 4548) is een spiraalvormig melkwegstelsel dat soms ook wel voor M58 wordt uitgescholden. Het is een zwak stelsel (magnitude 10,2). Men kan zich afvragen waarom Messier dit stelsel in zijn catalogus heeft opgenomen terwijl er zoveel andere beter zichtbare stelsels in het gebied liggen.
	M98 is een zwak spiraalvormig melkwegstelsel (magnitude 10,1) waar we praktisch van opzij tegenaan kijken.
	M99 is een spiraalvormig melkwegstelsel waar we bovenop kijken. In grotere telescopen zijn de afzonderlijke spiraalarmen zichtbaar. M99 heeft een helderheid van magnitude 9,8 en ligt ongeveer anderhalve graad ten zuidoosten van M98.
	NGC4565 is een spiraalvormig melkwegstelsel waar we van opzij tegenaan kijken. In grotere telescopen is de stoflaan goed zichtbaar. Het heeft een visuele helderheid van magnitude 9,6 en ligt ongeveer 1 graad ten oosten van 17 Comae. NGC 4565 is een object dat vreemd genoeg niet door Messier is gezien. Het stelsel wordt, gezien zijn vorm ook wel het 'Needle Galaxy' genoemd.
	NGC4676 bestaat uit twee melkwegstelsels die met elkaar in botsing zijn gekomen en langzaam in elkaar versmelten. Door de vorm wordt NGC4676 ook wel 'De Muizen' genoemd. De opname is gemaakt met de Hubble Space Telescope.
	NGC4725 heeft een doorsnede van 100.000 lichtjaar en staat op een afstand van 41 miljoen lichtjaar. De meeste spiraalvormige melkwegstelsels hebben twee of meer spiraalarmen. Echter dit stelsel lijkt er maar één te hebben.

Coma Berenice heeft nog veel meer deepsky objecten die hier niet worden genoemd. Het sterrenbeeld is een dankbaar object aan de lente sterrenhemel.