Gegevens sterren

(Alleen de sterren met een naam zijn opgenomen)

(klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren)

Beschrijving

Crux, het Zuiderkruis is het bekendste sterrenbeeld aan de zuidelijke sterrenhemel. Het is een klein sterrenbeeld (het kleinste aan de gehele sterrenhemel) en maakte ooit deel uit van Centaurus maar de aanblik van zo'n helder kruis aan de hemel zorgde ervoor dat het in de zestiende eeuw als een apart sterrenbeeld werd gezien.

Het sterrenbeeld bevat een unieke donkere nevel, een beroemde sterrenhoop en een opvallende dubbelster.

Duizenden jaren geleden kwamen de vier sterren van het kruis in veel verhalen in het Midden-Oosten voor. In bijbelse tijden, ongeveer 2000 jaar gelden was het kruis net boven de horizon zichtbaar (in het Midden-Oosten). Er zijn religieuze verwijzingen gevonden met de verdwijning van het kruis aan de sterrenhemel en de kruisiging van Jezus. Tengevolge van de precessie (verandering van de stand van de as van de Aarde) is het sterrenbeeld niet meer zichtbaar in het Midden-Oosten maar moet men zuidelijker gaan om het te kunnen zien.

De Europese ontdekkingsreizigers uit de zestiende eeuw herontdekten het Zuiderkruis. Voor deze ontdekkingsreizigers was het Zuiderkruis een belangrijk baken aan de hemel: aan de hand van de stand van het sterrenbeeld aan de hemel kon men redelijk precies de tijd berekenen. De Franse astronoom Augustin Royr was in 1679 de eerste "moderne" astronoom die Crux als een zelfstandig sterrenbeeld beschreef.

De hoofdster van Crux heet Acrux (α Crucis). Het is een mooie dubbelster. De gecombineerde helderheid van beide sterren resulteert in een ster van magnitude 0,7. De sterren staan op een afstand van 320 lichtjaar. Ze zijn beide ongeveer half zo groot als de zon.

α Crucis heeft een grote eigenbeweging. Er zijn meerdere sterren in het sterrenbeeld die een zelfde eigenbeweging vertonen. Daaruit kunnen we afleiden dat deze sterren allemaal tot dezelfde groep behoren en dat ze familie van elkaar zijn. Hoogstwaarschijnlijk zijn al deze sterren uit dezelfde gaswolk ontstaan. Het is een vrij grote groep sterren die onder de naam Scorpio-Centarus-Associatie door het leven gaat.

β Crucis (Mimosa) is een heldere blauwwitte reuzenster (vijf maal zo groot als de zon) van magnitude 1,3. De ster staat op 580 lichtjaar en is 8000 maal zo helder als onze zon.

γ Crucis (Gacrux) bepaalt het noordelijkste deel van het kruis. We onderscheiden γ-A en γ-B en dit suggereert een dubbelster. In werkelijkheid hebben ze sterren niets met elkaar te maken; het lijkt alleen op een dubbelster maar beide sterren bewegen een andere richting uit en horen dus duidelijk niet bij elkaar.

δ Crux vormt de westelijke tak van het kruis. De ster lijkt erg veel op α Crux.

Dubbelsterren

α Crucis is de mooiste dubbelster. De ster bestaat uit twee blauwwitte sterren van magnitude 1,58 resp. 2.09. Zee staan 4,4' van elkaar vandaan.

β Crucis heeft een zwakke begeleider van magnitude 11.

η Crucis heeft een zwakke begeleider van magnitude 10. De hoofdster is van magnitude 3,6. De sterren staan 44? van elkaar.

ι Crucis is een gemakkelijk te scheiden dubbelster. De sterren zijn van magnitude 4,7 resp. 7,5. Ze staan 27? van elkaar vandaan.

μ¹ en μ² Crucis vormen een gefixeerde dubbelster die ook in kleinere telescopen goed te scheiden is. De sterren zijn van magnitude 4 en 5,2.

De vijf helderste sterren van Crux komen voor op de nationale vlaggen van Australië, Brazilië, Nieuw Zeeland (de vlag van Nieuw Zeeland mist de ster epsilon), Papoea Nieuw Guinea en Samoa.

Variabele sterren

Crux heeft 4 CMa variabelen. Dit zijn hete reuzensterren die om een nog onverklaarbare reden pulseren. De helderheidsvariatie is gering en voor een amateur niet waarneembaar. ( in de grootte orde van 0,01 tot 0,25 magnitude).

μ² is een γ-Cas-variabele met een amplitude van magnitude 4,99 tot 5,18.

R Crucis is een cepheide (en niet een Mira-veranderlijke zoals de naam doet vermoeden): de helderheid varieert tussen magnitude 6,4 en 7,2 bij een periode van 5 dagen en 20 minuten.

Deep Sky Objecten

In Crux komt het zogenaamde Juwelendoosje voor. NGC4755 (Caldwell 94) bestaat uit meer dan 100 sterren; een vijftigtal sterren zijn kleurrijke superreuzen: rood, blauw, geel en wit. Het is een jonge sterrenhoop, niet veel ouder dan 10 miljoen jaar. Veel van de sterren zijn wel 100 000 maal zo helder als onze zon. De centrale ster is kappa Crucis, een blauwe superreus van magnitude 6. De sterrenhoop ligt op een afstand van 7500 lichtjaar. De sterrenhoop ligt anderhalve graad ten zuidoosten van beta Crucis. Het Juwelendoosje is in 1751-1752 voor het eerst beschreven door de Franse astronoom Nicolas Louis de Lacaille.

Ook in Crux ligt de Kolenzak-nevel (In het Maori wordt de Kolenzaknevel Te Pãtiki genoemd) op de foto een overzicht van Crux met de grote Kolenzak-nevel, vaag is ook nog het Juwelendoosje zichtbaar). Dit is een enorme donkere stofwolk op een afstand van slechts 550 lichtjaar. De nevel ligt net ten zuiden van de Juwelendoos en is onder goede omstandigheden zichtbaar met het blote oog. Donkere nevels bestaan uit massieve wolken van interstellair gas en stof. Ze zijn zo massief dat ze licht van verder weg gelegen sterren tegenhouden. Aan de noordelijke sterrenhemel is de Paardekopnevel in Orion het mooiste voorbeeld van een donkere stofnevel.

 
Download de sterrenkaart als pdf-bestand