Gegevens sterren

(Alleen de sterren met een naam zijn opgenomen)

(klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren)

Mythologie

Cygnus, de zwaan is één van de opvallendste sterrenbeelden aan de zomerhemel. Door zijn vorm wordt het sterrenbeeld soms ook wel Noorderkruis genoemd.

Zwanen komen in de Griekse mythologie veel voor: de Griekse goden veranderden zich vaak in een zwaan als ze een aantrekkelijke nimf wilden verleiden. Zo veranderde Zeus zich in een zwaan om de vrouw van de koning van Sparta, Leda te verleiden. Deze ontmoeting resulteerde in Pollux, de halfbroer van Castor.

Hoe de zwaan aan de sterrenhemel komt is niet helemaal duidelijk. Het zou kunnen zijn dat het sterrenbeeld is vernoemd naar Cycnus, de zoon van Poseidon. Zeus had twee broers: Hades en Poseidon. Toen de drie broers hun vader Cronus van de troon zetten verdeelden ze alles onder zich: Hades kreeg de onderwereld, Poseidon de zee en Zeus de hemel. Al snel wilde Poseidon ook de aarde hebben en daagde daartoe Athene uit. Echter alle goden stemden op Athene en zo verloor Poseidon de zeggenschap om de aarde.

De zoon van Poseidon, Cygnus werd na zijn geboorte als vondeling aan de kust neergelegd. Een zwaan nam hem mee en voedde hem op. Later werd hij koning van Colonae, een stad ten noorden van Troye. Echter hij was geen geweldig goede koning. Toen hij ontdekte dat zijn vrouw een relatie had met één van zijn zonen zette hij al zijn kinderen stuurloos op zee. Daarna doodde hij zijn vrouw omdat zij hem had belogen.

Cycnus verdedigde Troye gedurende de aanval door Achilles. Achilles was echter te sterk voor Cycnus en hij werd gedood. Poseidon was verdrietig om het verlies van zijn zoon en plaatste hem daarom als zwaan aan de hemel.

Ondanks dit mooie verhaal kenden de Grieken het sterrenbeeld als Ornis, wat vogel betekent. Het waren de Romeinen die het sterrenbeeld Cygnus noemden. De Arabieren zagen in het sterrenbeeld een kip. Cygnus is één van de 48 klassieke sterrenbeelden van Ptolemeus.

In de Chinese mythologie is de zwaan het gebied waarde geliefden Niu Lang en Zhi Nu zich eens per jaar konden treffen.

Het sterrenbeeld bevat veel heldere sterren. α Cygni is bekend als Deneb (staart van de kip in het Arabisch). De ster markeert de staart van de zwaan. Het is een supergrote ster, meer dan honderd maal zo groot als de zon en erg helder. Omdat de ster op een afstand van 3200 lichtjaar staat valt zijn helderheid niet zo op.

β Cygni heet ook wel Albireo. Dit is een dubbelster met een mooi kleurcontrast.

γ Cygni is bekend onder de Arabische naam Sadr: de borst van de kip. ε Cygni is bekend onder de naam Gienah, wat vleugel in het Arabisch betekent.

Het sterrenbeeld bevat verscheidene mooie dubbelsterren en enkele Mira-veranderlijken. Ondanks dat het sterrenbeeld in de Melkweg ligt zijn er geen bijzonder opvallende deep sky objecten in de zwaan.

De ster 61 Cygni heeft een hele grote eigenbeweging en het is dan ook één van de eerste sterren waarvan de afstand bekend was. De ster staat op een afstand van 11.4 lichtjaar en is één van de meest nabije sterren.

De ster 16 Cygni B heeft minimaal één bevestigde planeet die anderhalf maal de massa van Jupiter heeft.

In Cygnus vinden we ook de sterke röntgenbron Cygnus X-1, deze bron is één van de meest waarschijnlijke kandidaten voor een zwart gat.

Cygnus op oude sterrenkaarten

Cygnus - uit de Uranometrica van Johan Bayer uit 1603

 Cygnus - uit de Atlas Celeste van John Bevis (± 1750)

 - uit de Uranographia van Johannes Hevelius (± 1690)

 Cygnus - uit Urania's Mirror (± 1825) samen met de sterrenbeelden Lacerta, Lyra en Vulpecula

 Dubbelsterren

β¹ en β² vormen een mooie dubbelster: ze zijn goedkleurig en blauw (sommige waarnemers zien de sterren als geel en blauwgroen). De sterren staan ver uit elkaar en ze zijn daardoor gemakkelijk in een verrekijker te zien. Ze hebben helderheden van magnitude 3,1 en 5,1.

δ Cygni is een visuele dubbelster met een omloopsnelheid van 828 jaar. De sterren zijn van magnitude 2,9 en 6,3.

μ Cygni kent ook een grote omlooptijd: 508 jaar. De beide sterren zijn wit van kleur: magnitude 4,8 en 6,1.

τ Cygni is visueel dubbel met een omlooptijd van 95 jaar: magnitude 5,5 en 7. De sterren staan slechts 0,8" uit elkaar.

Variabele sterren

Cygnus bevat verschillende veranderlijke sterren, de meeste zijn echter niet de moeite van het bekijken waard.

α Cygni is het prototype van een klasse van veranderlijke sterren. Het zijn pulserende superreuzen van spectraaltype A of B. Momenteel maken een vijftiental sterren deel uit van deze klasse (waaronder ook κ Cas). De periode varieert tussen vijf en tien dagen. De amplitude is kleiner dan 0,1 magnitude.

τ Cygni is een δ-Scuti variabele ster: magnitude 3,65 - 3,75.

υ Cygni is een γ-Cas veranderlijke ster: magnitude 4,28 - 4,50.

χ Cygni is wellicht de meest interessante veranderlijke ster in Cygnus. Het is een veranderlijke ster uit de Mira-klasse. De periode bedraagt 408 dagen. De minimum magnitude bedraagt 14,2 terwijl het maximum rond magnitude 4,4 ligt.

Deep sky objecten

Messier 29

Andere benamingen: M29, NGC 6913
Type Object: open sterrenhoop
Afstand: 4000 lichtjaar
Visuele helderheid: 7.1
Schijnbare grootte: 7 boogminuten

De open sterrenhoop maakt deel uit van de Cygnus OB1 associatie die zich van ons verwijderd met een snelheid van 28 kilometer per seconde. Als er niet zo veel donker stof tussen ons en de sterrenhoop zou zijn dan zouden de sterren een factor 1000 helderder zijn. M29 bestaat uit ongeveer 50 sterren. De vijf helderste sterren zijn reuzensterren van spectraalklasse B0. Zouden we een dergelijke ster op de plaats van de zon zetten dan zou het zonlicht een factor 160.000 maal helderder zijn. De sterrenhoop in ongeveer 10 miljoen jaar oud en heeft een doorsnede van rond de 11 lichtjaar.

M29 is uitgebreid onderzocht door astronomen. Ze hebben er gezocht naar dubbelsterren. Tussen 1996 en 2003 zijn er 226 hoge resolutie spectra gemaakt van 16 sterren. Twaalf van de 16 bleken dubbel te zijn. Waarom zoeken naar dubbelsterren? Ze zijn belangrijk in de evolutie van sterren.

De open sterrenhoop is één van de originele ontdekkingen van Charles Messier. Hij nam de sterrenhoop voor het eerst waar in de nacht van 29 op 30 juli 1764: ik heb een groep gevonden bestaande uit 6 of 7 sterren die zich onder Gamma Cygni bevinden. In de kleine telescoop zijn ze zichtbaar als een nevel.

M29 werd herontdekt door Caroline Herschel. Ze zag een groep van 5 sterren 1 graad onder Gamma Cygni. Volgens haar stond de open sterrenhoop niet in de catalogus van Messier. Achteraf weten we dat Messier de coördinaten van M29 niet helemaal goed had genoteerd.

Het is knap van Messier dat hij in het rijke sterveld in Cygnus een groepje sterren heeft gevonden dat werkelijk met elkaar is verbonden.

Messier 39

Andere benamingen: M39, NGC 7092
Type Object: open sterrenhoop
Sterrenbeeld: Cygnus
Afstand: 825 lichtjaar
Visuele helderheid: 4.6
Schijnbare grootte: 32 boogminuten

Deze open sterrenhoop bevindt zich op ongeveer 825 lichtjaar van ons vandaan en is rond de 300 miljoen jaar oud. De hoop bestaat uit ongeveer 30 sterren die erg zicht bij elkaar in de buurt staan: ze omspannen ongeveer 7 lichtjaar. Het betreft allemaal hoofdreekssterren en de helderste van de sterren staan net op het punt om het rode reuzenstadium te bereiken.

M39 is niet zo heel erg moeilijk te vinden. Zoek het sterrenbeeld Cygnus op en richt je verrekijker op de helderste, meest noordelijke ster Deneb genoemd. De open sterrenhoop staat 9 graden ten oosten en een beetje richting noorden van Alpha Cygni. De open sterrenhoop is in verrekijkers en zoekers zichtbaar als een kleine nevel maar bij gebruik van een grotere telescoop is de groep volledig op te lossen in afzonderlijke sterren. Omdat M39 relatief groot is gebruik je het beste een kleine vergroting.

Mogelijk is de open sterrenhoop in 325 v. Chr. al opgemerkt als een vergeetachtig object door Aristoteles en is de sterrenhoop ook in 1750 gezien door Le Gentil. Achter, meestal wordt M39 als één van de originele ontdekkingen van Messier gezien. Hij nam het object voor het eerst waar in de nacht van 24 op 25 oktober 1764. Messier noteerde: ik ontdekte in de staart van Cygnus een cluster van sterren die al met een kleine telescoop goed is te zien, ze bevat geen nevels.

William Herschel bekeek M39 ook maar hij kon er geen cluster van sterren van maken: te groot en te uitgebreid. Zijn zoon John Herschel nam M39 echter wel op in de NGC-catalogus.

NGC 7000

NGC 7000 (Caldwell 20) is beter bekend als de Noord-Amerika nevel. Het is een redelijk zwakke emissie nevel die met een stevige verrekijker of een kleine vergroting kan worden bekeken. NGC 7000 staat iets ten westen van de ster χ Cygni.

NGC 3888

NGC3888 is gasnevel dat ook bekend is onder zijn Engelse naam, de Crescent-nevel. NGC3888 heeft een doorsnede van 25 lichtjaar en is ontstaan door dat zijn centrale ster enorme delen gas de ruimte in heeft geslingerd. De centrale ster is een zogenaamde Wolf-Rayet ster (WR136). Per 10.000 jaar stoot de ster ongeveer 1 zonsmassa aan materie uit. De centrale ster stoot in een sneltreinvaart al zijn materie weg. Aangezien het een zware ster is zal hij zijn leven eindigen met een supernova-explosie. NGC3888 bevindt zich op ongeveer 5000 lichtjaar afstand. De foto is gemaakt m.b.v. de Isaac Newton Telescoop die op de Canarische Eilanden staat.

De Noordelijke Kolenzak-nevel
De echte Kolenzak-nevel vinden we in het sterrenbeeld Zuiderkruis dat vanaf het noordelijk halfrond niet zichtbaar is. Aan de noordelijke sterrenhemel vinden we echter ook een donkere nevel die de naam Kolenzak eer aan doet. Deze donkere nevel bevindt zich in het sterrenbeeld Zwaan. Op de foto is Kolenzak-nevel zichtbaar onder de Noord-Amerikanevel linksboven in beeld.

De Noordelijke Kolenzak-nevel omspant een gebied van 5° bij 6° tussen de sterren Deneb, Sadir en Gienah in het noordoostelijke deel van de Zwaan. In deze regio komen vele donkere nevels voor maar de Noordelijke Kolenzak-nevel markeert het begin van een donkere band in de Melkweg. Deze enorme donkere band strekt zich uit van de Zwaan tot in het sterrenbeeld Boogschutter. Deze donkere stofnevel bevat voor ongeveer 1 miljoen zonsmassa aan materie.

Alhoewel niet zo bekend als de Kolenzak-nevel in het Zuiderkruis is ook deze nevel al heel erg lang bekend. De oude Grieken kenden het verhaal van de legendarische Phaeton die de teugels van het strijdwagen van de zonnegod overnam maar de controle verloor tijdens zijn tocht langs de hemel. Zeus haalde Phaeton neer met een bliksemschicht en hij viel daarbij in de rivier Eridanus. Zijn broer Cygnus verzamelde de overblijfselen van Phaeton en begroef ze op een nette manier. Zeus beloonde Cygnus voor zijn toewijding en plaatste heb als een Zwaan aan de sterrenhemel. De roekeloze tocht van Phaeton wordt gemarkeerd door de donkere nevel aan het begin (of aan het eind) van de donkere band door de Melkweg.

Bij heldere hemel is de Noordelijke Kolenzak-nevel eenvoudig te vinden. Je hebt geen optische instrumenten nodig ofschoon een verrekijker wel kan helpen. Gebruik geen telescoop: de nevel is veel te groot voor je beeldveld. Vroeger dacht men dat de Noordelijke Kolenzak-nevel minder donker was dan de zuidelijke in het Zuiderkruis maar metingen hebben uitgewezen dat er geen verschil is in donkerte. De zuidelijke Kolenzak-nevel is beter zichtbaar omdat hij zich in een helderder deel van de melkweg verbindt en daardoor beter afsteekt tegen de achtergrond.

Download de sterrenkaart als pdf-bestand