Gegevens sterren

(Alleen de sterren met een naam zijn opgenomen)

(klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren)

Mythologie

Op oude sterrenkaarten wordt de Lier ook wel afgebeeld als een gier (Vultur cadens) en vormt dan samen met de sterrenbeelden Zwaan (Cygnus) en Arend (Aquila) de Stymphaliaanse Vogels die door Hercules in zijn zesde opdracht werden bestreden.

Het sterrenbeeld is echter beter bekend als de Lier. De lier is één van de oudste muziekinstrumenten. Al in 3000 voor Christus werd de lier bespeeld in de Bijbelse stad Ur.

In de Griekse mythologie is de lier uitgevonden door Hermes. Als kind zijnde spande hij een koeiendarm over het schild van een schildpad. Hij gaf de lier aan zijn halfbroer Apollo. Als god van de muziek wordt Apollo geassocieerd met de lier.

Als kind zijnde kreeg Orpheus een lier van Apollo en één van de Muzen leerde hem er op spelen. Hij kon dat zo goed dat zelfs de natuur stopte om naar Orpheus' muziek te luisteren.

Toen de vrouw van Orpheus, Eurydice werd gedood door een slangenbeet en naar de Onderwereld werd gebracht volgde Orpheus haar in de hoop haar terug te kunnen brengen. Zijn lierspel overtuigde Hades er van Eurydice weer te laten gaan op voorwaarde dat Orpheus niet omkeek naar haar tijdens hun tocht uit de onderwereld. Aan het eind van de reis, toen hij het eerste zoenlicht zag keek hij toch om en verloor haar daardoor voor altijd.

Hoe Orpheus aan zijn eind is gekomen is niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk is hij gestorven toen Dionysus zijn woonplaats Thrace aanviel. Zijn lier werd in de rivier gegooid en kwam terecht bij Lesbos in de buurt van de tempel van Apollo. Apollo overtuigde zijn vader Zeus dat het instrument een plaats aan de hemel verdiende. Zeus plaatste de lier van Orpheus tussen Hercules en de Zwaan aan de sterrenhemel.

Lyra - uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603.

Lyra - uit de Atlas Celeste van John Bevis (ca. 1750)

Lyra - uit de Uranographia van Hevelius (ca. 1690)

Lyra - uit Urania's Mirror (ca. 1825) samen met de sterrenbeelden Lacerta, Cygnus en Vulpecula.

Het sterrenbeeld is klein en bestaat uit zwakke sterren. Alleen Wega, de vijfde helderste ster aan de hemel valt goed op. Slechts drie sterren zijn helderder dan magnitude 3.

Wega, de Lier-ster, is de op vijf na helderste ster aan de hemel en domineert de sterrenhemel in de zomer. Ongeveer 12.000 jaar geleden was Wega de poolster. Over 12.000 jaar zal Wega weer als poolster fungeren.

β Lyrae (Arabische naam: Sheliak oftewel Schildpad) is een variabele ster.

Dubbelsterren

δ Lyrae is een wijde dubbelster met een gemeenschappelijk zwaartepunt. Delta bestaat uit een oranje en een blauwe ster van magnitude 4,3 resp. 5,6.
beta Lyrae is een meervoudige dubbelster. De sterren hebben een helderheid van 3,5 resp. 8,6 resp.9,9.
ε Lyrae is een beroemde dubbele dubbelster. Alle vier de sterren zijn van de vijfde magnitude.

Variabele sterren

α Lyrae is een dubbelster met een periode van 33,6 minuten en een variatie van 0,02 tot 0,07 magnitude. Met het blote oog dus niet waarneembaar.
β Lyrae is variabel met een periode van 12 uur en 22 minuten. De helderheid varieert tussen magnitude 3,3 en 4,4.

Dan is er nog RR Lyrae. Deze ster is het prototype van een pulserende ster met een korte periode. Meestal binnen 24 uur. De periode van RR Lyrae is 13 uur 36 min en de helderheidsverandering ligt tussen magnitude 7,1 en 8,1.

Deepsky Objecten

De Lier heeft twee Messier-objecten: M56 en M57.

Andere benamingen: M56, NGC 6779
Type object: bolvormige sterrenhoop
Afstand: 32.900 lichtjaar
Visuele helderheid: 8.3
Schijnbare grootte: 9 boogminuten

Messier 56 is een bolvormige sterrenhoop met een doorsnede van 85 lichtjaar die op ons afkomt met een snelheid van 145 km/sec. Desondanks bevindt de bolhoop zich og op een aftand van 32.900 lichtjaar van ons vandaan. M56 is de minst compacte bolhoop en ook de bolhoop die de minste veranderlijke sterren bevat. Echter van het dozijn bekende veranderlijke sterren is er eentje heel bijzonder: dat is een Cepheide die door amateurastronomen is te volgen in zijn helderheidscurve.

Charles Messier ontdekte de bolhoop op 19 januari 1779 in dezelfde nacht dat hij de komeet van 1779 ontdekte. Hij noteerde in zijn logboek: nevel zonder sterren, geeft slechts weinig licht. Op 23 janauri deed hij een positiebepaling van M56: de nevel bevindt zich dichtbij de melkweg en dicht in de buurt van een ster van magnitude 10.

In 1807 nam William Herschel de nevel waar en hij was het die er als eerste een cluster van sterren in ontdekte: ze bestaat uit een bolvormige cluster die erg compact is en bestaat uit vele kleine sterren. Ook zijn zoon John nam de bolvormige sterrenhoop regelmatig waar.

M56 vinden is niet zo heel erg moeilijk: de bolhoop bevindt zich halverwege de lijn van Beta Cygni (Albireo) en Gamma Lyrae. In zowel een verrekijker als een redelijke zoeker zie je sterren die een driehoekje vormen als je vanuit Gamma Lyrae richting zuidoosten beweegt. Deze driehoek wijst je de weg naar de bolhoop. M56 is niet bijzonder helder of groot dus een donkere hemel is wel noodzakelijk maar het is toch een fijn object voor zowel de verrekijker als de kleine telescoop.

Messier 57

Andere benamingen: M57, NGC 6720, Ring-nevel
Type object: planetaire nevel
Afstand: 2300 lichtjaar
Visuele helderheid: 8.8
Schijnbare grootte: 1.4*1.0 boogminuten

Messier 57 is het restant van een ster zoals onze zon. Aan het eind van zijn leven zal die ster ongeveer tweemaal de massa hebben gehad als onze zon maar wat er nu nog van over is, is niet meer dan een witte dwerg met een temperatuur van meer dan 100.000 graden. Wat eens de buitenlagen van de ster waren is nu een ringvormige nevel met een doorsnede van 2 tot 3 lichtjaar. De nevel is 6000 tot 8000 jaar geleden ontstaan.

Het wordt een planetaire nevel genoemd omdat vroeger telescopen dergelijke objecten niet konden oplossen is een afzonderlijke ster en nevel. Ze zagen er uit als een planeetschijfje. Als we naar M57 kijken dan is de centrale ster niet groter dan een Aarde-achtige planeet. De kleine witte dwergster die op een afstand staat van 2300 lichtjaar is desondanks goed te zien omdat ze 50 tot 100 maal helderder is dan onze zon.

M57 werd voor het eerst waargenomen door Antoine Darquier in januari 1779. Hij noteerde in zijn waarnemingsverslag dat deze nevel waarschijnlijk nog nooit door iemand anders was waargenomen en dat de nevel alleen zichtbaar is in een goed telescoop. Het lijkt volgens hem niet op de al bekende nevels. Hij schatte de grootte op de diameter van het Jupiterschijfje: mooi rond en afgetekend scherp. Ofschoon Darquier geen datum noemde dat hij M57 waarnam neemt men algemeen aan dat hij 'm eerder zag dan Charles Messier die de planetaire nevel onafhankelijk van Darquier ontdekte op 31 januari 1779. Messier ontdekte de nevel toen hij op zoek was naar de komeet van 1779. Hij omschreef M57 als een cluster van licht tussen Gamma en Beta Lyrae. Hij nam aan dat de nevel moest bestaan uit heel veel kleine sterren die in zijn telescopen niet afzonderlijk waren te zien. Het was Darquier die de nevel vergeleek met een planeet.

Verschillende jaren later bekeek William Herschel met zijn grote telescopen naar de nevel en hij was de eerste die de nevel als een ring beschreef, met een donkere plek in het midden. Ook hij dacht aan een ring van sterren die in zijn telescopen niet als afzonderlijke ster zichtbaar waren.

M57 is niet moeilijk te vinden omdat de planetaire nevel op de lijn van β Lyrae naar γ Lyrae staat. Op ongeveer 1/3 van de afstand van Beta naar Gamma kom je de nevel tegen in je zoeker of verrekijker. De ringstructuur is al in een kleine telescoop zichtbaar echter het vereist een grote amateurtelescoop om de centrale ster te kunnen zien. Ondanks de relatief lage oppervlakte helderheid is M57 toch redelijk goed te vinden onder lichtvervuilde hemels.

Download de sterrenkaart als pdf-bestand.