Gegevens sterren

(Alleen de sterren met een naam zijn opgenomen)

Klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren

Beschrijving

Cetus is al een heel oud sterrenbeeld, in Mesopotamië was het bekend als het zeemonster Tiamat. Ofschoon Cetus tegenwoordig een walvis vertegenwoordigd was het sterrenbeeld in de oudheid het monster dat Andromeda lastig viel voordat Perseus haar kwam redden.

Johann Bayer bijvoorbeeld zag in Cetus een zeemonster met lange tanden, niet een goedaardige beluga of bultrug. In oude culturen zijn er veel verhalen over zeemonsters. Wellicht is het geen verrassing dat de grotere sterrenbeelden refereren aan mythologische monsters: Draco, Serpens, Hydra en Cetus.

De sterren van Cetus zijn zwak maar enkele zijn wel erg bekend. Zo is daar UV Ceti, een ster bestaande uit twee rode dwergen die op een afstand van 9 lichtjaar staan. Ook Mira, wellicht één der bekendere veranderlijke sterren.

Dubbelsterren

γ Ceti is de mooiste dubbelster in Cetus. Door sommige waarnemers worden de sterren als geel en blauw gezien. Ze hebben helderheden van magnitude 3,5 en 7,3. Ze zijn 2,8" van elkaar gescheiden.

ν Ceti bestaat uit twee sterren van magnitude 5,0 en 9,5. Ze zijn 8" van elkaar gescheiden.

Mira (ο Ceti)
De opvallende veranderlijke ster Mira bereikte zijn grootste helderheid in oktober 2010. Dit zorgt er voor dat de ster gemakkelijk met het blote oog is te herkennen. De naam Mira betekent prachtig. Het is inderdaad schitterend om het grootste helderheidsverschil van een ster te kunnen waarnemen. Geoefende waarnemers van veranderlijke sterren kunnen met hun waarnemingen van Mira ween bijdrage leveren aan serieus wetenschappelijk onderzoek.

Mira, ook bekend als Omicron Ceti, is de helderste pulserende veranderlijke ster die we kennen en tevens de eerste van dit type dat werd ontdekt. Astronomen vroeger dachten met een nova te maken te hebben, een exploderende stervende ster. Echter begin 1600 bemerkten astronomen dat de helderheid veranderde met een periode van rond de 11 maanden.

Mira varieert in helderheid tussen magnitude 2.0 en 10.0. Dat is een factor 1500 in helderheid: enorm dus. Echter de maximale en minimale helderheden zijn niet altijd gelijk. De ster is meestal enkele maanden per jaar zichtbaar met het blote oog om daarna weer te verdwijnen. Als de ster op zij helderst is, is ze gemakkelijk te vinden in de nek van het sterrenbeeld.

Waarom pulseert Mira eigenlijk? De ster gaat door een fase van haar leven waarbij de druk van de zwaartekracht en het onregelmatig verbranden van waterstof in de kern elkaar tegenwerken. Dit leidt ertoe dat de ster varieert in grootte en dus ook in helderheid.

De ster is door de Hubble Space Telescoop onderzocht en deze laat zien dat de ster niet rond is maar een uitstulping vertoont.

Mira is ook nog eens een dubbelster, de begeleider die Mira B heet, draait met een periode van 400 jaar om de hoofdster heen. Lange tijd werd gedacht dat Mira B een witte dwerg zou zijn maar recente waarnemingen doen anders vermoeden.

In 2007 is de ster onderzocht met de Spitzer ruimte-telescoop en deze ontdekte een komeetachtige staart bij de ster die veroorzaakt wordt door verlies aan materie. Zie ook onderstaand filmpje.

Veranderlijke sterren

UV Ceti is het prototype van een klasse van veranderlijke sterren: de flare sterren. UV Ceti is de B ster in een dubbelstersysteem bestaande uit twee rode dwergen die beide een visuele magnitude hebben van magnitude 15,5. Hun gezamenlijke magnitude bedraagt 12. Iedere tien uur wordt UV Ceti ongeveer 3 à 4 magnitudes helderder. Dit gebeurt in luttele seconden. Binnen vijf tot tien minuten heeft de ster zijn oorspronkelijke helderheid weer terug. Omdat flare-sterren erg zwak zijn moeten ze relatief bij ons staan. De meeste flare-sterren staan minder dan vijftien lichtjaar bij ons vandaan. UV Ceti staat op een afstand van 8,4 lichtjaar. De afzonderlijke sterren hebben een massa van slechts eentiende zonsmassa elk. De sterren draaien in 26 jaar om een gemeenschappelijk zwaartepunt.

Cetus op oude sterrenkaarten

Cetus - uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603

 Cetus - uit de Atlas Celeste van John Bevis (± 1750)

 Cetus - uit de Uranographia van Johannes Hevelius (± 1690)

 Cetus - uit Urania's Mirror (± 1825) samen met de sterrenbeelden Eridanus, Sculptor, Fornax en de niet meer erkende sterrenbeelden Psalterium Georgii en Machina Electra

Deepsky objecten

M77
Andere benamingen: M77, NGC 1068
Type object: spiraalvormig melkwegstelsel
Afstand: 60.000.000 lichtjaar
Visuele helderheid: 8.91
Schijnbare grootte: 6 * 6 boogminuten

M77 bevindt zich op een afstand van 60 miljoen kilometer van ons vandaan en verwijderd zich met een snelheid van 1100 kilometer per seconden. Dit grote melkwegstelsel heeft een doorsnede van ongeveer 170.000 lichtjaar. Het is daarmee eens zo groot als ons eigen melkwegstelsel. I de breed uitwaaierende spiraalarmen bevinden zich veel gele sterren zoals onze zon maar in de kern klopt het hart van de stervorming: daar komen heel veel jonge sterren voor. Vanuit de kern stoot M77 gigantische gaswolken de ruimte in. Met behulp van radiotelescopen heeft men aangetoond dat de kern uitermate actief is. Men denk aan een mini-quasar maar zeker is dat niet. Wat de uitstoot aan gaswolken ook veroorzaakt, het heeft een massa van ongeveer 10 miljoen zonsmassa's. M77 wordt momenteel tot de klasse van de Seyfert-stelsels gerekend.

Het melkwegstelsel is door Pierre Mechain ontdekt op 29 oktober 1780 maar hij wist uiteraard niet waarmee hij te maken had. Ook Messier bekeek het stelsel maar maakte er geen aantekeningen over. Mechain schreef echter: cluster van kleine sterren die enige neveligheid vertoont gevonden in de Walvis parallel aan de ster Delta. Dat Messier M77 niet noteerde kunnen we hem niet kwalijk nemen. Het was geen gebrek aan interesse. Messier was in de rouw omdat op die ochtend zijn vrouw en pasgeboren zoon waren overleden.

In 1783 bestudeerde ook William Herschel dit grote melkwegstelsel. In eerste instantie zag hij enkele sterren omgeven voor een nevel. Echter, 8 jaar later, met een veel betere telescoop, schreef hij: soort van sterk vergrootte cluster van sterren, er zijn enkele heldere sterren zichtbaar in het centrum. Zijn zoon John nam M77 op in zijn General Catalogue maar ook hij weidde er weinig woorden aan.

M77 kan relatief eenvoudig worden gevonden op minder dan één graad ten zuid-zuidoosten van de ster Delta Ceti. Deze ster is van magnitude 4. In een verrekijker is de ronde vorm al zichtbaar terwijl in een kleine telescoop wordt er al enig detail zichtbaar. In grote telescopen zijn er structuren zichtbaar.

NGC247 is een groot en redelijk helder spiraalvormig melkwegstelsel met een compacte kern.

Download de sterrenkaart als pdf-bestand