Het sterrenbeeld Eridanus

Het sterrenbeeld Eridanus is een sterrenbeeld aan de zuidelijke sterrenhemel en het stelt een mythologische rivier voor. De naam van het sterrenbeeld is de oude Griekse naam voor de rivier de Po in Italië. In het Sanskriet heet het sterrenbeeld “srotaswini” en dat betekent “stroom”.

Het sterrenbeeld Eridanus wordt geassocieerd met de mythe van Phaëton en wordt meestal afgebeeld als een rivier die vloeit vanuit het water dat door Aquarius wordt uitgeschonken. Eridanus behoort tot de 48 klassieke sterrenbeelden van Ptolemeus.

Er komen geen meteorenzwermen voor in het sterrenbeeld. Eridanus maakt deel uit van de familie van Hemelse Wateren-sterrenbeelden waartoe ook Carina, Columba, Delphinus, Equuleus, Piscis Austrinus, Puppis, Pyxis en Vela behoren.

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naamLatijnse naamAfkortingGenitief
EridanusEridanusEriEridani
ZichtbaarheidOktober – Januari (aangegeven zijn de maanden waarin het sterrenbeeld om 22 uur boven de horizon staat)
GrootteIn grootte is Eridanus het 6-de sterrenbeeld. Het sterrenbeeld beslaat een oppervlakte van 1148 (°)2 aan de sterrenhemel.
OmgevingHet sterrenbeeld wordt omringd door Cetus, Fornax, Phoenix, Hydrus, Horologium, Caelum, Lepus, Orion en Taurus.
MeteorenzwermenEr zijn geen meteorenzwermen bekend in Eridanus.

Gegevens sterren

1) Deze namen zijn geautoriseerd door de Internationale Astronomische Unie. Alleen de sterren die een naam hebben zijn opgenomen in het overzicht.

Ster

Naam

Betekenis

Helderheid
(magnitude)

Afstand
(lichtjaar)

α EriAchernar. 1)
Maori: Marere-o-tonga
Einde van de rivier0,43144,0
β EriCursa 1)Stoel/voetschommel van Orion2,7588,87
γ EriZaurak 1)Boot2,96221,1
δ EriRana 1)Kikker3,5029,50
ε EriAzha 1)Broedplaats (voor vis)3,89136,5
θ EriAcamar 1)Einde van de rivier (voordat Achernar werd toegevoegd)2,87161,5
ο1 EriBeid 1)Eieren4,03125,7
ο2 EriKeid 1)Gebroken eierschaal4,4016,46
τ2 EriAngetenarKromming van de rivier4,75182,7
ζ EriZibal4,80109,8
Klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren.

Eridanus is de rivier van sterren die start aan de linkervoet van Orion en van daar uit doorstroomt naar het zuiden van de Stier (Taurus), het westelijke gedeelte van de Walvis (Cetus). en dan terugstroomt naar het oosten naar de Graveerstift (Caelum) om te eindigen in het zuiden aan de grens van het sterrenbeeld Kleine Waterslang (Hydrus).

De Griekse dichter Aratus noemde het sterrenbeeld Eridanus maar andere bronnen waaronder Ptolemeus noemde het sterrenbeeld Potamos en dat betekent “de rivier”. Erastosthenes associeerde de hemelse rivier met de rivier de Nijl in Egypte, de enige rivier die van zuid naar noord vloeit. Hyginus, een Romeinse schrijver, stelde dat de heldere ster Canopus van het sterrenbeeld Carina – Kiel aan het einde van de rivier ligt net zoals het eiland Canopus aan de monding van de grote rivier in Egypte ligt. Later werd de rivier door Griekse en Latijnse schrijvers geassocieerd met de rivier de Po in Italië.

Volgens een theorie komt de naam Eridanus van het Babylonische sterrenbeeld dat bekend is als “de ster van Eridu” (MUL.NUN.KI). Eridu was een Babylonische stadsheld die aan de god Enki-Ea werd geofferd. Enki-Ea was de heerser van de Abyss, het reservoir van vers water onder het oppervlak van de Aarde.

Mythologie

Eridanus – afbeelding

In de Griekse mythologie wordt het sterrenbeeld geassocieerd met het verhaal van Phaëton (ook wel Phaëthon geschreven), de zoon van Helios, de god van de Zon en de Oceanide Clymene. Phaëton wilde met de strijdwagen van zijn vader langs de hemel rijden en bleef zeuren tot zijn vader overstag ging. Zijn vader adviseerde hem om het al gebaande pad te volgen en daar niet van af te wijken.

Phaëton spande de paarden voor de strijdwagen en vertrok. De paarden merkten dat de wagen vel lichter was dan normaal en vlogen veel hoger langs de hemel, buiten het gebaande pad. De onervaren wagenmenner kon de paarden niet onder controle houden en de tegels slipten uit zijn handen. De strijdwagen vloog zo laag boven de Aarde dat die in brand vloog. Men zegt dat Libië hierdoor een woestijn werd,de zee:en opdroogden en de Ethiopiërs een donkere huid kregen. Zeus zag het geklungel van Phaëton aan en moest snel ingrijpen om erger te voorkomen. Hij doodde Phaëton met een bliksemschicht en toen het haar van Phaëton vlam vatte viel hij uit het rijtuig en viel in de rivier de Eridanus. Zijn vader Helios reed van verdriet verschillende dagen niet met zijn strijdwagen langs de hemel en daardoor bleef het verschillende dagen donker op Aarde.

Eridanus op oude sterrenkaarten

Eridanus – uit de Uranometrica van Johan Bayer uit 1603.

Eridanus – uit de Atlas Celeste van John Bevis (ca. 1750)

Eridanus – uit de Uranographia van Hevelius (ca. 1690)

Eridanus – uit Urania’s Mirror (ca. 1825) samen met de sterrenbeelden Cetus, Fornax, Sculptor en de niet meer erkende sterrenbeelden Psalterium Georgii en Machina Electra.

De Sterren van Eridanus

Achernar (alpha Eridani) – het einde van de rivier

Achernar - Alpha Eridani
Artist Impression van de afgeplatte vorm van Achernar – Alpha Eridani

Achernar – ook bekend als α Eridani – is in helderheid de negende ster die we kunnen zien en het is ook de meest afgeplatte ster die we kennen.

Achernar is vanuit Nederland niet zichtbaar. De ster is alleen goed zichtbaar als je op het zuidelijk halfrond bevindt. Achernar heeft een visuele helderheid van magnitude 0,45.

Achernar markeert het einde van een stroom sterren die in de oudheid bekend was als een hemelse rivier. Deze stroom sterren is dus het sterrenbeeld Eridanus waar Achernar de helderste ster van is. De naam Achernar betekent “Einde van de Rivier”.

De rivier heeft naast een einde ook een begin. Het begin van de rivier wordt gemarkeerd door de ster Cursa (β Eridani) die we wel vanaf het noordelijk halfrond kunnen zien. Cursa bevindt zich niet heel erg van van Rigel af. Rigel is de helderste ster van het sterrenbeeld Orion.

In de klassieke oudheid werd de naam Achernar toegekend aan de ster Theta Eridani. Theta Eridani wordt ook wel Acamar genoemd. In die tijd was Acamar de helderste ster van het sterrenbeeld die vanuit Griekenland zichtbaar was en dus werd deze ster als het einde van de rivier beschouwd.

Beide namen stammen af van dezelfde Arabische omschrijving “Al Ahir al Nahr”, het einde van de rivier.

Achernar bevindt zich op een afstand van ongeveer 144 lichtjaar. Het is een ster van spectraalklasse B. Achernar bevindt zich dus nog op de hoofdreeks in het Herzsprung-Russell diagram maar is wel veel groter en veel helderder dan de Zon.

Achernar heeft een lichtsterkte van 1100 * de Zon. Achernar produceert meer energie in het voor ons onzichtbare deel van het spectrum. De ster zendt in het ultraviolet veel meer energie uit dan onze Zon; ongeveer 3000 – 5000 keer zo veel.

Achernar heeft een massa van 6-8 zonsmassa’s en een diameter van 8-10 * de Zon. Onze Zon draait in ongeveer 25 dagen eenmaal om zijn as. Achernar daarentegen doet dat in iets meer dan 2 dagen. Bijna 15 keer zo snel als onze Zon. In 2003 ontdekten astronomen m.b.v. de Very Large Telescope van de ESO dat de ster door deze snelle rotatie een merkwaardige afgeplatte vorm heeft.

Deze afplatting zorgt er voor dat astronomen de precieze temperatuur aan de oppervlakte lastig kunnen bepalen. De afplatting zorgt er namelijk voor dat de polen van de ster heter zijn dan de evenaar. Schattingen lopen uiteen van 15.500 tot 19.300 Kelvin.

Beta Eridani – β Eridani – Cursa

Beta Eridani is de op één na helderste ster in het sterrenbeeld. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 10,8 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 89 lichtjaar van de Zon. De ster bevindt zich in de buurt van de grens met het sterrenbeeld Oron. Cursa heeft een visuele begeleider met een helderheid van magnitude 10,9 die zich op een afstand van 120 boogseconden bevindt.

Ook Cursa draait met een snelheid van 196 kilometer per seconde heel snel om zijn as. Het is een veranderlijke ster waarvan de helderheid varieert tussen magnitude 2,72 en 2,80.

De traditionele naam Cursa komt van het Arabische “Al Kursiyy al Jauzah” en dat betekent “de stoel van de centrale”. De naam verwijst naar een groep sterren waarvan ook Lambda Eridani, Psi Eridani en Tau Orionis deel uit maken.

Theta Eridani – θ Eridani – Acamar

Theta Eridani is een dubbelster die mogelijk deel uitmaakt van een meervoudig stersysteem. De hoofdcomponent heeft een visuele helderheid van magnitude 3,2 en de begeleider is van magnitude 4,3. De beide sterren staan 8,3 boogseconden van elkaar. Theta Eridani bevindt zich op een afstand van ongeveer 161 lichtjaar van de Zon.

De traditionele naam Acamar komt van het Arabische “Akhir an-naht” en dat betekent “einde van de rivier”. Vroeger was Acamar de laatste ster van de hemelse rivier Eridanus maar tegenwoordig is het de heldere ster Achernar die die eer toekomt. Omdat Achernar voor de Grieken niet zichtbaar was kozen Hipparchus en Ptolemeus Acamar als het einde van de rivier.

Gamma Eridani – γ Eridani – Zaurak

Gamma Eridani heeft een visuele helderheid van magnitude 3,0 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 150 lichtjaar van de Zon.

De traditionele naam Zaurak betekent “de boot” in het Arabisch.

Delta Eridani – δ Eridani – Rana

Delta Eridani bevindt zich op een afstand van 29,5 lichtjaar van de Zon en heeft een visuele helderheid van magnitude 3,5. De traditionele naam Rana betekent “de kikker” in het Latijn.

Tau4 Eridani – τ4 Eridani

Tau4 Eridani bevindt zich op een afstand van ongeveer 258 lichtjaar en heeft een visuele helderheid van magnitude 3,7. Het is een dubbelster.

Epsilon Eridani – ε  Eridani

Epsilon Eridani is in afstand de negende ster tot de Zon en de derde nabije individuele ster die we met ons blote oog kunnen zien. De leeftijd van Epsilon Eridani wordt geschat op ongeveer 450 miljoen jaar (200 – 800 miljoen jaar). Epsilon Eridani wordt omringd door een hele grote stofschijf. Er draait een grote gasplaneet om de ster heen. Deze planeet werd in 2000 ontdekt en draait in 7 jaar om de ster heen.

Epsilon Eridani heeft een visuele helderheid van magnitude 3,7 en bevindt zich op een afstand van slechts 10,5 lichtjaar van de Zon. Vanuit een lichtvervuilde omgeving is de ster zonder verrekijker nauwelijks te zien.

Epsilon Eridani heeft een massa van 0,82 zonsmassa en een straal van 0,74 * de straal van de Zon.

Omdat de ster dichtbij staat is Epsilon Eridani al uitgebreid onderzocht op signalen van buitenaards leven. Ook komt de ster regelmatig in de science fiction voor.

Epsilon is een veranderlijke ster van het Y Draconis type.

Omicron-2 Eridani – ο-2 Eridani – 40 Eridani – Keid

Keid is een drievoudige ster. De hoofdcomponent heeft een visuele helderheid van magnitude 4,4 en is zonder verrekijker zichtbaar. Het paar 40 Eridani B en 40 Eridani C heeft visuele helderheden van magnitude 9,5 en 11,2. Deze twee sterren werden op 31 januari 1783 ontdekt door William Herschel. 40 Eridani C is ook een zogenoemde flare ster en heeft daarom ook nog de aanduiding DY Eridani.

De traditionele naam Keid komt van het Arabische woord “qayd” en dat betekent “(eier)schalen”.

In de originele Star Trek serie (The City on the Edge of Forever) werd de planeet Vulcan in een baan om de ster Alnitak geplaatst. Alnitak bevindt zich in het sterrenbeeld Orion. Later werd de planeet in een baan om 40 Eridani A geplaatst, deze wijziging werd door Gene Rodenberry, de bedenker van de serie, geaccepteerd.

HD 20794 – 82 G. Eridani

HD 20794 bevindt zich op een afstand van slechts 19,71 lichtjaar van de Zon. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 4,3. De ster is kleiner en lichter en ouder dan de Zon. De leeftijd van HD 20794 wordt geschat op 6 tot 12 miljard jaar. De ster heeft een grote eigenbeweging.

Op 17 augustus 2011 werden er drie planeten ontdekt bij de ster. Deze planeten hebben een massa van enkele aardmassa’s en het worden daarom super-Aardes genoemd.

EF Eridani

EF Eridani is een veranderlijke ster van het AM Herculis type. Het is een cataclysmisch veranderlijk dubbelstersysteem met een erg sterk magneetveld. EF Eridani bevindt zich op een afstand van ongeveer 300 lichtjaar en de visuele helderheid varieert tussen magnitude 14,5 en 17,3.

IAU-kaart van het sterrenbeeld Eridanus
IAU-kaart van het sterrenbeeld Eridanus

Download de kaart van het sterrenbeeld Eridanus.

De Deep Sky objecten in Eridanus

IC 2118 – de Heksenkop-nevel

IC 2118 is een zwakke reflectienevel. Men denkt dat het het overblijfsel is van een supernova explosie of misschien een gaswolk die door de naburige ster Rigel van het sterrenbeeld Orion wordt verlicht. De nevel heeft een visuele helderheid van magnitude 13 en bevindt zich op een afstand van ongeveer1000 lichtjaar.

De Heksenkop-nevel komt voor in de tv-serie Andromeda. Het is de plaats waar de laatste slag tussen de Commonwealth en de Nietzschean Alliance wordt uitgevochten.

De Eridanus Wolk – De Eridanus Groep

De Eridanus Groep is een groep sterrenstelsels op een afstand van ongeveer 75 miljoen kilometer. De groep bestaat uit ongeveer 200 sterrenstelsels waarvan 70% spiraalstelsels en onregelmatige sterrenstelsels. De overige 30% zijn elliptische stelsels en lensvormige stelsels. NGC 1407 is het helderste lid van de groep.

Er komen verschillende subgroepen voor. Eentje daarvan wordt ook de Eridanus groep genoemd en bestaat uit 31 leden waarvan er 9 voorkomen in de New General Catalogue (NGC) en 2 in de Index Catalogue (IC). NGC 1395 is het helderste lid van de groep. De twee andere groepen zijn gecentreerd rond de sterrenstelsels NGC 1407 (een groot elliptisch sterrenstelsel) en NGC 1332, een spiraalstelsel.

NGC 1332

NGC 1332 werd op 9 december 1784 ontdekt door William Herschel. Het is een spiraalstelsel met een visuele helderheid van magnitude 10,3.

NGC 1395

NGC 1395 werd op 17 november 1784 ontdekt door William Herschel. Het is een groot elliptisch sterrenstelsel met een visuele helderheid van magnitude 9,8.

NGC 1234

NGC 1234 is een balkspiraalstelsel dat een visuele helderheid heeft van magnitude 15,3. Het werd in 1886 ontdekt door de Amerikaanse astronoom Francis Preserved Leavenworth.

NGC 1535

NGC 1535 is een planetaire nevel die qua structuur en kleur overeenkomsten vertoont met de Eskimo-nevel in het sterrenbeeld Tweelingen. Alleen is de centrale ster van NGC 1535 lastig te zien. NGC 1535bevindt zich op een afstand van ongeveer 1500 lichtjaar.

NGC 1531 en NGC 1532

NGC 1531 is een dwergstelsel met een visuele helderheid van magnitude 12,9. Het stelsel is in botsing met het grotere spiraalstelsel NGC 1532. Dit is een balkspiraalstelsel waar we van de zijkant tegenaan kijken. NGC 1532 heeft een visuele helderheid van magnitude 10,7. Het stelsel heeft verschillende begeleidende dwergstelsels.

NGC 1427A

NGC 1427A bevindt zich op een afstand van ongeveer 51,9 miljoen lichtjaar en heeft een visuele helderheid van magnitude 13,4. Het is een onregelmatig stelsel en het helderste stelsel van de Fornax groep. Het ligt voor NGC 1399. NGC 1399 is het centrale stelsel van de Fornax groep.

NGC 1309

NGC 1309 is een spiraalstelsel met een doorsnede van ongeveer 30.000 lichtjaar. Het stelsel bevindt zich op een afstand van ongeveer 120 miljoen lichtjaar. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 12,0. In september 2002 werd supernova SN 2002fk waargenomen in dit stelsel. NGC 1309 maakt deel uit van de Eridanus groep.

NGC 1291

NGC 1291 bevindt zich op een afstand van ongeveer 33 miljoen lichtjaar. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 9,4. NGC 1291 werd in 1826 door de Schotse astronoom James Dunlop ontdekt. In 1836 ontdekte John Herschel het stelsel onafhankelijk van Dunlop en omdat hij niet wist dat het al een NGC-nummer had nam hij het als NGC 1269 op in zijn catalogus.

NGC 1187

NGC 1187 is een spiraalstelsel dat in 1784 door William Herschel werd ontdekt. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 11,4 en het bevindt zich op een afstand van ongeveer 60 miljoen lichtjaar. In oktober 1982 werd supernova 1982R waargenomen en in 200 was het de beurt aan supernova SN 2007Y.

NGC 1232

NGC 1232 in het sterrenbeeld Eridanus

NGC 1232 NGC 1232 is een spiraalstelsel dat een visuele helderheid van magnitude 10,9 heeft. Het stelsel bevindt zich op een afstand van ongeveer 61 miljoen kilometer en het maakt deel uit van de Eridanus cluster. De opname is gemaakt met de VLT van de ESO in Chili.

 NGC 1300

NGC 1300 in het sterrenbeeld Eridanus

NGC 1300 NGC 1300 is een balkspiraalstelsel dat zich op een afstand van ongeveer 61,3 miljoen lichtjaar bevindt. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 11,4. NGC 1300 heeft een doorsnede van ongeveer 110.000 lichtjaar en het maakt deel uit van de Eridanus cluster van sterrenstelsels. De opname is gemaakt met de Hubble Space Telescope.

 

Eerste publicatie: 20 juli 2009
Laatste keer gewijzigd op: 28 mei 2017