Menkar – het neusgat van de Walvis

van de Hyaden naar Menkar in de Walvis
De open sterrenhoop de Hyaden in het sterrenbeeld Stier – Taurus wijzen de weg naar Menkar – Alpha Centauri

Menkar is niet de meest beroemdste ster in de Walvis en het is, ondanks zijn aanduiding Alpha Ceti ook nog niet eens de helderste ster maar Menkar is wél een hele interessante ster.

Ondanks dat Menkar de aanduiding Alpha Ceti draagt is het op één na helderste ster van het sterrenbeeld Cetus – Walvis. Diphda – Deneb Kaitos oftewel de staart van de Walvis is de helderste ster. Menkar heeft mogelijk de aanduiding Alpha Ceti gekregen omdat de ster zich dichter bij de ecliptica bevindt. De ecliptica is de denkbeeldige baan van de Zon voorlangs de achtergrond van sterren. Overigens is de veranderlijke ster Mira de bekendste ster van het sterrenbeeld. Maar desondanks is ook Menkar een bekende ster.

Menkar als de ster in film en televisieseries

Menkar speelde een belangrijke rol in een aflevering van Star Trek genaamd Space Seed uit 1967 maar ook in de tweede Star Trek film uit 1982 The Wrath of Khan.

Ceti Alpha V (de omgekeerde Bayer aanduiding) is de planeet waar Khan en zijn bemanning in ballingschap leefden en vanwaar ze ontsnapten waarna de planeet onbewoonbaar wordt achtergelaten.

Op 1 december 2017 waren er 3710 exoplaneten bekend maar bij de echte ster Menkar – Alpha Centauri zijn er nog geen gevonden.

Wanneer is Menkar het beste te zien?

Vanaf het noordelijk halfrond bevindt Menkar zich omstreeks het wintersolstice (21 december) om 21 uur precies in het zuiden. Eind januari is dat al om 19 uur.

Menkar is makkelijk te vinden door de V-vormige open sterrenhoop de Hyaden in het sterrenbeeld Stier – Taurus. De Hyaden vormen de kop van de stier. De punt van de V brengt ons naar Menkar. Ga vanuit de punt van de V twee vuistbreedtes en je bent in de buurt van Menkar. Hou hierbij je vuist wel op armlengte.

Menkar en het cirkeltje sterren dat de kop van de Walvis vormt is onder een donkere en heldere sterrenhemel redelijk gemakkelijk te herkennen. In de hemelmythologie at dit monster bijna de prinses Andromeda op, zij was de dochter van koning Cepheus en koningin Cassiopeia. Maar gelukkig wist de held Perseus de knappe Andromeda te redden uit de kaken van het zeemonster.

De wetenschap van Menkar

Al in een kleine telescoop is te zien dat Menkar een mooie kleurrijke dubbelster is. De oranje reus Menkar contrasteert heel mooi met de zwakkere blauwwitte begeleider 93 Ceti. De twee sterren horen niet bij elkaar maar staan vanaf de Aarde gezien op een lijn. Menkar bevindt zich op een afstand van 220 lichtjaar maar 93 Ceti bevindt zich zeker tweemaal zo ver weg.

De rode kleur van Menkar verraadt dat het een ster is in de nadagen van zijn leven en de blauwwitte kleur van 93 Ceti duidt op een hete ster in de bloei van zijn leven.

Menkar heeft een massa van ongeveer 2 zonsmassa maar omdat de ster in een andere fase van zijn bestaan is dan onze Zon zijn de voorraden waterstof en helium al bijna uitgeput en is de ster opgezwollen tot een hele grote ster met een straal van 89 * de straal van de Zon. Door de enorme grootte van de fotosfeer van Menkar – de zichtbare buitenste laag – straalt de ster ook veel energie uit; ongeveer 1455 * meer energie dan de Zon en dat ondanks een lagere oppervlaktetemperatuur van slechts 3795 K (onze Zon 5778 K). Deze lagere oppervlaktetemperatuur is de reden dat Menkar straalt met een oranjerode kleur. Rode sterren zijn kouder dan witte sterren, net zoals roodheet op Aarde koeler is dan witheet.

Menkar blijft evolueren en koolstof verbranden in zijn kern. Uiteindelijk zal de ster instabiel worden en veranderen in een veranderlijke ster die misschien wel grote overeenkomsten vertoont met Mira, de bekendste ster in het sterrenbeeld.

 

Eerste publicatie: 8 december 2017