Pollux – de helderste ster van de Tweelingen

Castor en Pollux in Gemini
De sterren Castor en Pollux staan in februari hoog boven de zuidelijke horizon

Pollux, ook bekend als Bèta Geminorum, is in helderheid de 17de ster aan de sterrenhemel. Pollux is van het eind van de herfst tot laat in de lente zichtbaar. In maart staat de ster kort na invallen van de duisternis al hoog aan de hemel. De meteorenzwerm de Geminiden die jaarlijks in december hun maximum hebben, hebben hun radiant in de buurt van Pollux liggen.

Op zoek naar Pollux

Pollux en de nabije Castor komen in onze contreien hoog aan de sterrenhemel. Er zijn geen heldere sterren in de directe nabijheid dus de twee sterren zijn eenvoudig te vinden. Pollux en Castor zijn beiden helder en ze staan bij elkaar in de buurt aan de sterrenhemel en daarom worden ze als tweelingster omschreven.

Er zijn echter voldoende heldere sterren in dit deel van de sterrenhemel. Als je een denkbeeldige lijn trekt van Regulus in het sterrenbeeld Leo – Leeuw naar de heldere ster Capella in het sterrenbeeld Auriga – Voerman dan passeer je Pollux en Castor. Als je een denkbeeldige lijn trekt van Rigel naar Betelgeuze in het sterrenbeeld Orion en je verlengt die denkbeeldige lijn ongeveer 3 keer dan passeer je ook de tweelingsterren in Gemini.

Pollux heeft een geeloranje kleur en Castor is wit maar neigt naar bleekblauw. Een andere manier om de twee sterren van elkaar te onderscheiden is de helderheid: Pollux is net ene beetje helderder dan Castor.

Omstreeks 15 januari komt Pollux in oppositie met de Zon. Dat betekent dat Pollux boven de horizon uitkomt als de Zon onder gaat en dat de ster omstreeks middernacht zijn hoogste punt aan de hemel bereikt. Dit noemen we de middernachtelijke culminatie en het is traditioneel de beste tijd om de ster waar te nemen omdat die dan de gehele nacht zichtbaar is. Echter Pollux is vanaf midden oktober te zien als de ster voor middernacht opkomt in het noordoosten. In delen van Scandinavië, het noorden van Canada en Alaska is Pollux circumpolair en dus het gehele jaar door te zien.

Pollux in de wetenschap

Pollux wordt geclassificeerd als een K0IIIb-ster. De K0 betekent dat het een ster is van spectraalklasse K die een beetje kouder is dan de Zon en daardoor een geeloranje kleur heeft (Hou er wel rekening mee dat de kleur van een ster ook afhankelijk is dan de gevoeligheid van de ogen van de waarnemer en dat de kleur van een puntbron lastig is te onderscheiden.) De III is de aanduiding voor de lichtsterkte oftewel de lichtkracht van de ster en die geeft aan hoeveel energie de ster uitstraalt en die is weer grotendeels afhankelijk van de grootte van de ster. Een type-III ster wordt beschouwd als een normale hoofdreeksster. De “b” betekent dat de lichtkracht van Pollux net wat minder is dan het gemiddelde voor deze klasse.

Pollux bevindt zich op een afstand van ongeveer 34 lichtjaar van de Zon en heeft een lichtsterkte van ongeveer 31 * de lichtsterkte van de Zn in zichtbaar licht. Maar Pollux zendt ook nogal wat energie uit in het voor onze ogen onzichtbare infrarood. Tellen we alle vormen van straling bij elkaar op dan heeft Pollux een lichtkracht van ongeveer 46 * de lichtkracht van de Zon. Pollux heeft een diameter van iets minder dan 10 zonsdiameters en een massa van bijna twee zonsmassa.

Castor, de tweeling van Pollux aan de sterrenhemel bevindt zich op enkele tientallen lichtjaren van Pollux maar er is geen fysieke relatie tussen de twee sterren. Echter er is wel een planeet gevonden bij Pollux. Deze planeet heeft een massa van minstens 2,3 * Jupitermassa en werd al in 2006 gevonden. Pollux b bevindt zich niet in de bewoonbare zone maar op een afstand van ongeveer 34 lichtjaar is het wel een van de meest nabije van exoplaneten. Pollux b draait met een periode van ongeveer 590 dagen om Pollux heen.

Gemini - Bayer
Gemini – uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603

Pollux en Castor in de steratlas Uranometrica Omnium Asterismorum van Johann Bayer die in 1603 werd gepubliceerd. Het was de eerste hemelatlas die de gehele hemelbol omspande. In deze atlas gaf Bayer Pollux de aanduiding Bèta in Gemini maar tegenwoordig zien we dat Pollux helderder is dan Castor, alpha Geminorum.

 

Geschiedenis en mythologie over Pollux

Normaal gesproken wordt de Griekse letter Bèta gebruikt voor de op een na helderste ster van een sterrenbeeld maar, net als Rigel in Orion, heeft Pollux, ondanks dat de ster helderder is dan Castor de aanduiding Bèta in zijn sterrenbeeld. Castor en Pollux staan dicht bij elkaar aan de hemel dus het helderheidsverschil is goed waarneembaar.

Het is niet uitgesloten dat een van de sterren in helderheid is veranderd sinds de Duitse astronoom Johann Bayer ongeveer 300 jaar geleden de Griekse aanduidingen toekende. Een andere verklaring is dat Bayer soms de sterren labelde al naar gelang hun volgorde van opkomst boven de horizon. Castor komt een beetje eerder op dan Pollux. Deze verklaring gaat ook op voor Betelgeuze en Rigel in het sterrenbeeld Orion als je die sterren volgt vanuit Duitsland waar Bayer destijds zijn waarnemingen deed. Die volgorde is geografisch bepaald want vanuit sommige streken ten zuiden van de evenaar komen zowel Rigel als Pollux het eerst boven de horizon.

De naam Pollux heeft een Griekse oorsprong en verwijst naar een boxer. Het oorspronkelijke Griekse woord lijkt hiermee in strijd want dit betekent “erg zoet” en dat verwijst mogelijk naar de warme en broederlijke vriendschap tussen de twee broers.

In de Griekse mythologie was Pollux een van de twee broers die een prominente rol speelden in het verhaal over Jason en de Argonauten. De meeste verhalen zeggen dat ze beiden zoons van Leda zijn, een Spartaanse koningin maar Castor zou een sterfelijke vader hebben en was dus ook zelf sterfelijk terwijl Pollux een zoon zou zijn van Zeus en dus onsterfelijk. Pollux had ook een beroemde zus: Helena van Troje.

Er zijn verschillende varianten van het verhaal over Castor en Pollux maar in de meeste gevallen wordt Castor tijdens een gevecht gedood en Pollux die niet zonder zijn broer kon leven smeekte Zeus hem ook te doden. Zeus kon hieraan niet voldoen want zijn zoon was iemand onsterfelijk. Zeus bepaalde wel dat Pollux om de dag een dag verbleef bij de goden op de berg Olympus en de rest van de tijd in de onderwereld bij zijn broer. Om Pollux’ toewijding te eren plaatste Zeus ze allebei aan de sterrenhemel.

Pollux en Castor worden soms ook geïdentificeerd met Apollo en Hercules of met de twee stichters van Rome, de broers Romulus en Remus.

In veel culturen worden de twee sterren als tweelingen gezien maar in India zijn het paardrijders en in het oude Phoenicië waren het twee gazelles of twee jonge geitjes. Er wordt gezegd dat de twee sterren in China werden geassocieerd met Yin en Yang.

 

Eerste publicatie: 15 maart 2018
Bron: Earthsky