Alpha Centauri – de meest nabije ster

Alpha Centauri
Zoek het Zuiderkruis op en trek vanuit de dwarsbalk van het kruis een lijn oostwaarts naar de heldere sterren Hadar en Rigel Kentaurus (Alpha Centauri).

Het Alpha Centauri stersysteem is het meest nabije stersysteem tot de Zon. Vanaf de Aarde zien we de drie sterren als één ster; de op twee na helderste ster aan onze sterrenhemel.

Het Alpha Centauri systeem bestaat uit drie sterren

Het Alpha Centauri systeem bestaat vermoedelijk uit drie sterren. Alpha Centauri maakt deel uit van een dubbel of een drievoudig stersysteem. De twee hoofdcomponenten zijn Alpha Centauri A en Alpha Centauri B. De derde ster is een rode dwerg, Proxima Centauri. Deze ster bevindt zich op een afstand van 4,22 lichtjaar van de Zon en is daarmee de meest nabije ster. Het is niet helemaal zeker of Proxima Centauri deel uit maakt van het stersysteem. Het kan een passerende ster zijn die toevallig daar in de buurt staat maar de ster kan ook door middel van de zwaartekracht met de twee hoofdcomponenten zijn verbonden. Algemeen wordt aangenomen dat Proxima deel uitmaakt van het Alpha Centauri systeem en dat Alpha Centauri de meest nabije ster tot de Zon is.

Als je door een amateurtelescoop naar Alpha Centauri kijkt dan zie je alleen de twee hoofdsterren. Proxima Centauri zie je niet, die ster is te klein en staat te ver weg van de andere twee sterren om als lid van het systeem herkend te worden.

Alpha Centauri A is in helderheid de vierde ster die we vanaf de Aarde kunnen zien. Arcturus is een beetje helderder maar als je de gecombineerde helderheid van Alpha Centauri A en B neemt dan overtreffen ze Arcturus net. De beide sterren staan op een afstand van 4,13 lichtjaar van de Aarde. Alpha Centauri A is een gele ster van spectraalklasse G2 en lijkt dus erg op onze Zon. De ster is alleen beetje groter en lijkt erg helder omdat de ster erg dichtbij staat. De oppervlaktetemperatuur van Alpha Centauri A is een beetje lager dan de oppervlaktetemperatuur van onze Zon (die is gemiddeld ongeveer 5770 Kelvin) maar de diameter van de ster is ongeveer 25% groter dan de diameter van de Zon. Dit resulteert in een helderheid van 1,6 * de Zon.

Alpha Centauri B is oranje van kleur. De ster is een beetje kleiner dan de Zon en is van spectraalklasse K2. De oppervlaktetemperatuur is ongeveer 5300 Kelvin en dat resulteert in een helderheid van ongeveer de helft van onze Zon. Alpha Centauri B is in helderheid de 21-ste ster die we aan de sterrenhemel kunnen zien. De sterren A en B draaien met een periode van 80 jaar om een gemeenschappelijk zwaartepunt. De baan die ze volgen is elliptisch en de gemiddelde afstand tussen de twee sterren bedraagt ongeveer 11 Astronomische Eenheden (80 * de gemiddelde afstand tussen de Aarde en de Zon).

Proxima is de meest nabije ster tot de Aarde

Proxima Centauri is een zwakke rode ster met een oppervlaktetemperatuur van slechts 3100 Kelvin en een helderheid die 500 maal zo klein is dan die van onze Zon. Proxima bevindt zich op ongeveer eenvijfde lichtjaar afstand van Alpha Centauri A en B. Deze grote afstand roept vraagtekens op of het hier wel gaat om een een echte begeleider of dat de ster een toevallige passant is.

Proxima is slechts een onbetekenend sterretje. Het is een rode dwerg met een massa van 0,12 zonsmassa. Als je Proxima op de plaats van onze Zon zou zetten dan zou de ster evenveel licht geven als 45 Volle Manen (hetgeen wellicht niet helemaal de juiste vergelijking is want de Maan geeft geen licht maar weerkaatst het licht van de Zon).

Proxima is een flare ster en dat zijn sterren die plotseling in helderheid kunnen variëren. De flares van Proxima zijn echter niet heel erg krachtig. Op een helderdere ster zouden ze niet eens opvallen. De baan die Proxima om de andere twee sterren beschrijft duurt ongeveer een half miljoen jaar. Proxima is de meest nabije ster tot de Zon en de Aarde en de naam Proxima duidt hier dus ook op.

Op zoek naar Alpha Centauri

Vanaf het zuidelijk halfrond kan je Alpha Centauri gebruiken uitgaande van het sterrenbeeld Crux – Zuiderkruis. Trek een lijn door de zijbalk van het kruis richting oosten. Je komt dan eerst bij Hadar (Beta Centauri) en daarna bij Alpha Centauri.

Alpha Centauri is vanuit Nederland niet zichtbaar. Je moet beneden de 29-ste breedtegraad zijn om de ster te kunnen waarnemen. Vanaf daar is Centaurus, waartoe Alpha Centauri behoort, een circumpolair sterrenbeeld dat rond de zuidelijke pool draait. Op het zuidelijk halfrond is Rigel Kentaurus of Rigel Kent zoals de ster ook wel wordt genoemd, één van de bekendste sterren.

Voor waarnemers op het noordelijk halfrond bereikt Alpha Centauri begin mei omstreeks middernacht zijn hoogste positie boven de zuidelijke horizon. Begin juli wordt het hoogste punt al bereikt bij het aanbreken van de nacht.

Geschiedenis en mythologie van Alpha Centauri

Alpha Centauri is de helderst ster van het sterrenbeeld Centaurus. De ster had twee alternatieve namen, Toliman en Bungula, die tegenwoordig zelden nog gebruikt worden. De herkomst van de namen is bepaald niet duidelijk. Toliman komt mogelijk uit het Arabisch en betekent “struisvogel” en Bungula stamt vermoedelijk van het Latijnse word voor “hoef”.

Duizenden jaren gelden zorgde de precessie van de aardas er voor dat de ster vanaf het noordelijk halfrond veel hoger aan de hemel kwam dan tegenwoordig. Maar dan nog bevond de ster zich erg zuidelijk en was lastig waar te nemen. De Centaur representeert een ongekend wijze centaur die voorkomt in de mythologie van Heracles en Jason en de Argonauten. Deze centaur werd door Heracles (Hercules) verwond en na zijn dood door Zeus aan de sterrenhemel gezet.

Alpha Centauri markeert het voorhoofd van de Centaur. De ster wordt genoemd door de oude Egyptenaren die mogelijk de ster gebruikten om hun tempels er op te richten. China maakte de ster deel uit van een groep sterren die bekend stond als de “Zuidelijke Poort”.

De afstand tot Alpha Centauri werd voor het eerst in 1839 bepaald en dit was slechts een paar maanden na de allereerste afstandsmeting tot een ster (61 Cygni – de ster van Bessel).

Op 25 augustus 2016 werd bekend dat er in de bewoonbare zone rond Proxima Centauri een planeet draait. Deze planeet is ietsje groter dan de Aarde. De aanwezigheid in de bewoonbare zone betekent dat er vloeibaar water aanwezig kan zijn op de planeet en de aanwezigheid van vloeibaar water is een voorwaarde voor het ontstaan van leven.

Eerste publicatie: 31 mei 2017