Antares – het hart van de schorpioen

Antares in de Schorpioen
Antares komt in Nederland nooit ver boven de horizon. Deze kaart geldt voor 1 juni ± middernacht.

De heldere ster Antares – alpha Scorpii – is een typische ster voor de zomermaanden. De ster bevindt zich in het sterrenbeeld Schorpioen dat hier in Nederland maar gedeeltelijk boven de horizon komt.

Scorpius is een van de weinige sterrenbeelden die lijken op wat ze moeten voorstellen. De heldere rode ster Antares markeert het hart van de Schorpioen. Let ook op de twee heldere sterren in de punt van de staart van de schorpioen. Ze vormen samen de stekel van de schorpioen.

Op zoek naar Antares

Het sterrenbeeld Schorpioen met de heldere ster Antares komt in onze contreien helaas niet erg ver boven de horizon uit. Antares is van eind mei tot het begin van de herfst laag boven de horizon zichtbaar. Als je denkt dat je Antares hebt gevonden richt er dan eens je verrekijker op. Je ziet dan dat de ster een roodachtige kleur heeft en dat er rechts van de ster een klein bolhoop staat. Dit is de bolhoop Messier 4.

In helderheid is Antares de 16-de ster aan de sterrenhemel, de ster bevindt zich aan de zuidelijke sterrenhemel dus hoe verder je zuidwaarts trekt hoe hoger de ster boven de horizon uitkomt. Vanaf de -67-ste breedtegraad is de ster circumpolair en dat betekent dat Antares er het gehele jaar door ‘s nachts waarneembaar is. Vanaf het noordelijk halfrond is Antares zichtbaar tot aan de 63-ste breedtegraad.

Omstreeks 1 juni bereikt Antares zijn middernachtelijke culminatie. Dit betekent dat Antares dan om middernacht zijn hoogst punt aan de hemel bereikt. Begin maart staat Antares kort na zonsopkomst op zijn hoogste punt en begin september is dit omstreeks zonsondergang.

De wetenschap van Antares

Antares is een enorm grote ster met een straal van meer dan 3 Astronomische Eenheden. Eén AE is de gemiddelde afstand tussen de Zon en de Aarde. Als je de Zon door Antares zou vervangen dan zou die ster tot voorbij de baan van Mars reiken.

Antares wordt geclassificeerd als een M1 superreus. De aanduiding M1 betekent dat Antares een rode kleur heeft en veel kouder is dan veel andere sterren. De gemiddelde oppervlaktetemperatuur van Antares bedraagt 3500 Kelvin. De gemiddelde oppervlaktetemperatuur van onze Zon bedraagt ongeveer 5800 Kelvin.

Ondanks dat de oppervlaktetemperatuur relatief laag is straalt de ster, dankzij zijn enorme oppervlak, heel veel licht uit. Antares is een factor 11.000 * helderder dan onze Zon. Maar dat is dan alleen in het zichtbare licht. Nemen we alle golflengtes van het elektromagnetische spectrum in ogenschouw dan straalt Antares 60.000 * zo veel energie uit dan onze Zon.

Antares lijkt een beetje op een andere beroemde rode ster, Betelgeuze in het sterrenbeeld Orion. Antares is een beetje groter en Betelgeuze is wat helderder maar Antares bevindt zich op een afstand van ongeveer 604 lichtjaar van de Zon terwijl Betelgeuze zich op een afstand van ongeveer 428 lichtjaar bevindt.

Net zoals alle M-type reuzen en superreuzen is Antares een ster aan het eind van zijn leven. Astronomisch gezien zal de ster binnenkort zonder brandstof komen te zitten en ineenstorten. Deze ineenstorting van zijn enorme massa, ongeveer 15-18 zonsmassa, veroorzaakt een immense supernova explosie waar uiteindelijk een kleine neutronen ster of misschien wel een zwart gat van over blijft. Vanaf de Aarde zullen we een spectaculair uitzicht hebben op deze supernova-explosie maar gelukkig bevinden we ons wel ver genoeg buiten de gevarenzone.

Geschiedenis en mythologie van Antares

Zowel de Arabische als de Latijnse namen voor de ster Antares betekenen “hart van de schorpioen” en als je het sterrenbeeld in zijn totaliteit aan de sterrenhemel ziet staan dan zie je dat dit heel goed klopt.

Antares is Griek voor “zoals Mars” of “de rivaal van Mars”. Het gaat hier over de kleur van Mars en Antares. Beiden zijn rood van kleur en gedurende een Mars jaar is de planeet enkele maanden helderder dan Antares. Maar het grootste deel van de tijd heeft Mars ongeveer dezelfde helderheid of is lichtzwakker dan Antares. Iedere paar jaar passeert Mars Antares aan de sterrenhemel en misschien werd de planeet in vroeger tijden gezien als de uitdager van Antares om dat Mars snel langs de hemel beweegt en Antares, net zoals alle andere sterren, een vaste plaats aan de sterrenhemel heeft.

Gewoonlijk gaan de mythes over een heel sterrenbeeld en niet over een ster alleen en zo is dat bij de Schorpioen en Antares ook. Eén van de bekendste mythes is die van Gaia, de godin van de Aarde die de schorpioen opdracht gaf om de arrogante Orion eens goed te steken. Orion wilde namelijk alle dieren op de planeet doden. Scorpius doodde Orion en ze werden beiden aan de sterrenhemel geplaatst maar ze staan wel tegenover elkaar aan de hemel want als je goed oplet dan jaagt de schorpioen steeds achter Orion aan.

De ster Betelgeuze in het sterrenbeeld Orion vertoont veel overeenkomsten met Antares maar ondanks dat Betelgeuze helderder is dan Antares wordt Mars met Antares geassocieerd en niet met Betelgeuze. Mars komt ook iedere paar jaar in de buurt van Betelgeuze maar deze afstand is wel groter dan de kleinste afstand aan de sterrenhemel tot Antares.

In Polynesië wordt de schorpioen vaak als een vishaak gezien. Het is dan de magische vishaak die de halfgod Maui gebruikt om het land omhoog uit de zee te trekken. Dit land werd de eilandengroep Hawaii. Volgens de Universiteit van Hawaii heeft de Hawaiiaanse naam “Lehua-kona” niks te maken met het sterrenbeeld want deze naam betekent “zuidelijke lehau bloesem”.

Eerste publicatie: 14 juni 2017