Het sterrenbeeld Cancer – Kreeft

Het sterrenbeeld Cancer bevindt zich aan de noordelijke sterrenhemel. De naam betekent “krab” in het Latijn. In het Nederlands is het sterrenbeeld bekend als “Kreeft”. Het is het zwakste sterrenbeeld van de dierenriem. Cancer maakt ook deel uit van de 48 klassieke sterrenbeelden van Ptolemeus. De krab die hier wordt bedoeld is de krab die door Hydra naar Heracles wordt gestuurd om hem te doden. In de astrologie wordt het sterrenbeeld geassocieerd met het teken Krab (21 juni – 22 juli) en het element water (samen met Scorpius en Pisces). In de zeventiger jaren hebben astrologen geprobeerd om het sterrenbeeld een andere naam te geven omdat het naar hun idee te zeer met de ziekte kanker werd geassocieerd.

In het sterrenbeeld komen verschillende deep sky objecten voor waaronder de beroemde open sterrenhoop Praesepe – Messier 44 en de open sterrenhoop Messier 67. Er zijn tenminste twee sterren met een bekende planeet.

De Delta Cancriden zijn de enige meteorenzwerm die zijn radiant in het sterrenbeeld heeft liggen.

Cancer maakt samen met Aries, Taurus, Gemini, Leo, Virgo, Libra, Scorpius, Sagittarius, Capricornus, Aquarius en Pisces deel uit van de dierenriemfamilie van sterrenbeelden.

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naam Latijnse naam Afkorting Genitief
Kreeft Cancer Cnc Cancri
Zichtbaarheid December – Mei (aangegeven zijn de maanden dan het sterrenbeeld om 22 uur boven de horizon staat) voor waarnemers tussen de 90-ste en de -60-ste breedtegraad
Grootte In grootte is Cancer het 31-ste sterrenbeeld. het sterrenbeeld beslaat een oppervlakte van 506 (°)2 aan de sterrennhemel.
Omgeving Het sterrenbeeld wordt omringd door Lynx, Gemini, Canis Minor, Hydra en Leo
Meteorenzwermen de δ-Cancriden

Gegevens sterren

1) Deze namen zijn geautoriseerd door de Internationale Astronomische Unie. Alleen de sterren die een naam hebben zijn opgenomen in het overzicht.

Ster

Naam

Betekenis

Helderheid
(magnitude)

Afstand
(lichtjaar)

α Cnc Acubens 1) Al Zubanah: (noordelijke) schaar van de kreeft 4,25 17,4
β Cnc Altarf Het einde van de zuidelijke schaar van de kreeft 3,50 291,2
γ Cnc Asellus Borealis1) De noordelijke ezel 4,65 158,7
δ Cnc Asellus Australis1)

Hindi: Pushya. Perzisch: Nasra
Babylonische naam: Arku-Sha-Nangaru-Sha_Shutu

De zuidelijke ezel. Met deze twee sterren worden de ezels aangeduid die Dionysus en Silenus gebruikten toen ze ten strijde trokken 3,93 136,2
55 Cancri Copernicus 1) 5,95  40,3
ζ1 CnC Tegmine 1) 4,67 81,7
cancer - namen van de sterren

Cancer – klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren

Mythologie

Cancer – Mythologische figuur

De eerste opdracht van Heracles bestond uit het doden van de leeuw van Nemea. Nemea was een vruchtbare vallei in de Pelopponnesus, bekend om zijn rode wijn. In de oudheid was het een heilige plaats met een beroemde tempel die aan Zeus was opgedragen. In de vallei woonde ook een leeuw die de straten en de heuvels afstroopte op zoek naar slachtoffers.

Het lukte Heracles om de leeuw te vinden maar omdat de huid van het dier ondoordringbaar was voor ijzer en brons braken zijn pijlen af op de huid van het beest. Ook zijn zwaard boog op de huid van de leeuw.

De enige mogelijkheid om de leeuw te doden was hem in een gevecht te wurgen. De leeuw beet een vinger van Heracles af maar hij delfde tenslotte toch het onderspit. Heracles gebruikte de ondoordringbare huid van de leeuw als mantel en ging zo op weg naar zijn tweede opdracht: het doden van de Lerneaanse Hydra.

In de moerassen van Lernea leefde de Hydra, een gigantisch hondachtig monster met negen koppen (één van de koppen was onsterfelijk), en een dodelijke adem. Met hulp van Athene wist Heracles het hol van de Hydra te vinden en daar ontspon zich een vreemd gevecht: iedere keer als Heracles een kop afhakte verscheen er vanzelf weer een nieuwe. In opdracht van Hydra verscheen er een gigantische krab uit het moeras die Heracles in een voet beet. Heracles doodde meteen de krab en hakte daarna het onsterfelijke hoofd van Hydra af en doodde het eveneens. Hij doopte zijn pijlen in de gal van Hydra: het minste of geringste krasje zou voldoende zijn om zijn vijanden onmiddellijk te doden.

De krab werd aan de hemel geplaatst omdat hij zijn leven opofferde voor zijn meesteres Hydra maar omdat hij zijn opdracht niet goed uitvoerde kwam hij terecht in een deel van de sterrenhemel waar zich geen heldere sterren bevinden.

Cancer op oude sterrenkaarten

Cancer – uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603

Cancer – uit de Atlas Celeste van John Bevis (± 1750)

Cancer – uit de Uranographia van Johannes Hevelius (± 1690)

Cancer – uit Urania’s Mirror (± 1825)

De sterren van Cancer

Cancer is een zwak sterrenbeeld ten oosten van Tweelingen. De sterren zijn veelal van de vierde magnitude. Ondanks dat het een klein sterrenbeeld is bevat het een mooie sterrenhoop en verschillende mooie dubbelsterren.

Alpha Cancri – α Cancri – Acubens
Alpha Cancri is de op drie na helderste ster in het sterrenbeeld. De ster heeft een visuele helderheid die varieert tussen magnitude 4,20 en 4,27. Het is een meervoudig stersysteem op een afstand van ongeveer 174 lichtjaar van de Zon.

Het is een meervoudig stersysteem waarvan de begeleider een helderheid heeft van magnitude 11. De hoofdster is vermoedelijk ook weer dubbel; de beide sterren zijn 0,1 boogseconde van elkaar gescheiden. Acubens heeft een helderheid van 23 * de helderheid van de Zon. De ster bevindt zich in de buurt van de ecliptica en kan dus soms door de Maan bedekt worden.

De ster wordt soms ook Al Zubannah en Sertan genoemd. De naam Al Zubanah komt van het Arabische az-zubanah en dat betekent “klauwen”. De naam Sertan komt van het Arabische seratan en dat betekent “de krab”.

Beta Cancri – β Cancri – Al Tarf
Beta Cancri is de helderste ster in het sterrenbeeld. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 3,5. Het is een dubbelster die bestaat uit een oranje reus en een begeleider van de 14-de magnitude. Deze begeleider bevindt zich op een afstand van 29 boogseconden. Beta Cancri bevindt zich op een afstand van ongeveer 290 lichtjaar van de Zon.

De traditionele naam “Al Tarf” komt vermoedelijk van het Arabische “at-tarf” en dat betekent “het oog”, of van “at-tarfah” en dat betekent “de blik (van de Leeuw)”.

Delta Cancri – δ Cancri – Asellus
Delta Cancri heeft een visuele helderheid van magnitude 3,9 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 180 lichtjaar. Het is de op één na helderste ster in het sterrenbeeld. De ster is de wegwijzer voor de open sterrenhoop Praesepe (Messier 4).

De ster is ook bekend vanwege de langste traditionele naam. De ster wordt in oude geschriften soms wel “Arkushanangarushashutu” genoemd. In het oude Babylonisch betekent dit “de zuidoostelijke ster van de Krab”.

De gebruikelijke naam van de ster is Asellus Australis, de zuidelijke ezel.

Gamma Cancri – γ Cancri – Asellus Borealis
Gammma Cancri bevindt zich op een afstand van ongeveer 158 lichtjaar van de Zon. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 4,7. De traditionele naam van de ster is Asselus Borealis, “de noordelijke ezel”. De ster bevindt zich in de buurt van de ecliptica en kan dus door de Maan bedekt worden.

De Noordelijke en de Zuidelijke Ezel worden geassocieerd met een oude Griekse mythe. Erastosthenes schreef dat in de oorlog tussen de goden en de Giganten die begon na de oorlog tegen de Titanen de goden Hephaestus, Dionysus en enkele anderen op ezels naar het strijdtoneel reden. De Giganten hadden nog nooit een ezel horen balken en dachten dat het monsters waren en ze vluchtten. Dionysus plaatste later de ezels aan de sterrenhemel om ze te eren.

Zeta Cancri – ζ Cancri – Tegmine
Zeta Cancri bevindt zich op een afstand van ongeveer 83,4 lichtjaar van de Zon. De ster heeft een helderheid van magnitude 4,7.

Het is een meervoudige ster die bestaat uit twee dubbelsterren, Zeta-1 Cancri en Zeta-2 Cancri die 5,06 boogseconden van elkaar staan. Het eerste paar Zeta Cancri A en Zeta Cancri B zijn beiden sterren van spectraalklasse F en ze staan 1 boogseconde van elkaar. Het tweede paar, Zeta Cancri C en Zeta Cancri D bestaat uit een ster van spectraalklasse G en een rode dwerg van magnitude 10. Beide sterren draaien in 17,5 jaar om elkaar heen.

De traditionele naam van de ster, Tegmine, betekent “het schild van de krab”.

Lambda Cancri – λ Cancri
lambda Cancri heeft een helderheid van magnitude 5,9 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 419 lichtjaar van de Zon.

Xi Cancri – ξ Cancri
Xi Cancri bevindt zich op en afstand van 381 lichtjaar. Het is een spectroscopische dubbelster bestaande uit een ster van spectraalklasse G die een helderheid heeft van magnitude 5,2 en een begeleider die op slechts 0,1 boogseconde afstand staat. De sterren draaien met een periode van 4,66 jaar om een gemeenschappelijk zwaartepunt.

Xi Cancri wordt soms aangeduid met de traditionele naam Nahn.

Phi Cancri – φ Cancri
φ Cancri is een dubbelster bestaande uit twee identieke witte sterren van magnitude 5,5 respectievelijk 6.

Iota Cancri – ι Cancri
ι Cancri is een wijde dubbelster (magnitude 4,5 en 6,5) met een mooi kleurcontrast: de sterren zijn geel en blauw.

Kappa Cancri – κ Cancri
κ Cancri is een alpha-CV variabele: met een periode van 5 dagen varieert de helderheid tussen magnitude 5,22 en 5,27.

alpha-Canum Venaticorum sterren zijn roterende variabelen die een typisch klein verschil in helderheidsverandering laten zien. Het zijn gewoonlijk sterren van klasse A maar merkwaardig genoeg vertonen ze een opvallende afwezigheid van bepaalde zware metalen in hun spectrum.

R Cancri
R Cancri is een Mira-veranderlijke met een periode van 362 dagen. De helderheid varieert tussen 6,1 en 11,8. In de eerste week van oktober 2000 wordt een maximum verwacht.

55 Cancri en zijn planeten

Zoekkaart voor 55 Cancri

In 2004 ontdekte een team van astronomen een planeet rond de ster 55 Cancri. Deze ster lijkt om onze zon. De planeet werd 55 Cancri e gedoopt. De ster bevindt zich op een afstand van 40 lichtjaar van de Aarde. Er zijn momenteel 5 planeten bekend bij deze ster die van buiten naar binnen d,f,c,b en e worden genoemd. De eerste vier planeten zijn waarschijnlijk grote gasplaneten zonder vast oppervlak. Van planeet e was de aard tot nu toe onbekend.

In 2010 ontdekten twee Amerikaanse astronomen dat de omlooptijd van planeet “e” waarschijnlijk kleiner is dan eerder werd aangenomen. Als dat klopte betekende dit dat de kans dat de planeet zich, gezien vanaf de Aarde, voorlangs de ster beweegt groter dan 33% zou zijn. Deze beweging noemen we overigens een transitie: we kunnen die in ons eigen zonnestelsel af en toe waarnemen bij de planeten Mercurius en Venus.
Bij een transitie zou de helderheid van de ster 55 Cancri moeten afnemen hetgeen met een zeer gevoelige telescoop in de ruimte waar te nemen zou zijn.

Met behulp van de Canadese MOST-telescoop die zich in een baan om de Aarde bevindt, werd een waarneemprogramma gestart. De MOST-telescoop wordt soms wel de kleine Hubble genoemd. De telescoop is zo groot als een flinke koffer en is uitgerust met een 15 cm spiegel en zeer gevoelige CCD-detectoren. De telescoop is niet ontworpen om planeten bij andere sterren te zoeken maar kan wel transities waarnemen.

Met behulp van de MOST werden inderdaad smalle dipjes in de helderheid van 55 Cancri waargenomen tijdens het passeren van planeet “e”. Uit de waarnemingen werd een periode van 17 uur en 41 minuten vastgesteld. De helderheid van de ster neemt tijdens een passage af met 1/50-ste procent. Hieruit kan een straal van ongeveer 21.000 kilometer worden berekend. Dit is slechts 60% groter dan de Aarde.

De massa van 55 Cancri e bedraagt acht maal die van de Aarde. Hier valt uit te berekenen dat de dichtheid dus twee keer zo groot moet zijn. Bijna zo groot als lood. De zwaartekracht aan het oppervlak bedraagt drie keer die van de Aarde. Gezien de korte omlooptijd moet de planeet zich erg dicht bij zijn ster bevinden. De oppervlaktetemperatuur zou wel eens rond de 2700° Celsius kunnen liggen. Veel en veel te hoog om leven te ondersteunen. Echter gezien de grote aantrekkingskracht zou er wel een atmosfeer kunnen zijn. Met zeer gevoelige technieken zou de aanwezigheid van de atmosfeer aangetoond kunnen worden tijdens een passage voorlangs de ster.

Vergelijking tussen 55 Cancri en de Aarde

De planeten bij 55 Cancri zijn niet zichtbaar in een telescoop. De ster 55 Cancri echter is al te zien in een verrekijker of, onder goede weersomstandigheden en donkere hemel met het blote oog. 55 Cancri heeft een helderheid van magnitude 6 en bevindt zich 1.5° ten oosten van de bekende dubbelster iota Cancri.

Neem zelf eens de moeite om de ster op te zoeken. Besef dan dat je naar een ster kijkt die tenminste vijf planeten heeft en waarvan er eentje slechts een beetje groter is dan onze eigen Aarde.

De hoge resolutie zoekkaart kan ook als pdf-bestand gedownload worden.

De Deep Sky objecten in Cancer

Cancer heeft twee Messier objecten: M44 en M67.

Messier 44

M44 in het sterrenbeeld Cancer – Kreeft

Andere benamingen: M44, NGC 2632, Bijenkorf cluster, Praesepe
Type Object: open sterrenhoop
Afstand: 577 lichtjaar
Visuele helderheid: 3.7
Schijnbare grootte: 95 boogminuten

De overlevering vertelt ons dat deze groep sterren een aankomende storm voorspelde als je ze niet meer kon zien in een verder heldere nacht. Dat is natuurlijk uit de tijd dat de enige lichtvervuiling het kaarslicht van de buren was maar het is wél zo dat M44 met het blote oog zichtbaar is zelfs als er sprake is van enige lichtvervuiling. Hipparchus noemde noemde de open sterrenhoop de “Kleine Wolk” maar het duurde tot in de zeventiende eeuw eer men precies wist wat M44 was. De Griekse astronoom Ptolemeus omschreef de sterrenhoop als een nevelachtige massa in de borst van Cancer. Galileo Galilei was de eerste die in 1629 met behulp van en telescoop de sterrenhoop bekeek. In 1769 voegde Charles Messier de open sterrenhoop als nummer 44 toe aan zijn catalogus.

Messier 44 bevindt zich op een afstand van ongeveer 577 lichtjaar van de Aarde. Het is één van de meest nabije en grootste open sterrenhopen. Messier 44 heeft een geschatte leeftijd van 600 miljoen jaar en een visuele helderheid van magnitude 3,7

Messier 44 bevat minstens 1000 sterren waarvan ongeveer 63% rode dwergen zijn en ongeveer 30% sterren zoals onze Zon. De helderste sterren hebben een blauw-witte kleur en ze hebben helderheden tussen magnitude 6 en 6,5.

M44 is de dichtstbijzijnde open sterrenhoop en bevat een veel grotere populatie sterren dan andere nabije open sterrenhopen. Tijdens een heldere nacht lijkt M44 op een wolkje aan de hemel. Ptolemeus noemde het de “nevelige massa in het hart van de Kreeft”. Het was één van de eerste objecten die Galileo met zijn telescoop bestudeerde.

M44 herbergt verschillende rode reuzen en witte dwergen. Bovendien komen er verschillende veranderlijke sterren in voor zoals TX Cancri, een eclipserende dubbelster en een aantal Delta Scuti-veranderlijke sterren met een helderheid tussen magnitude 7 – 8. Er komen sterren voor die op onze zon lijken. Het spannende is dat er rond verschillende van deze sterren stofschijven zijn ontdekt waar mogelijk planeetvorming plaatsvindt!

M44 is onder een beetje donkere omstandigheden redelijk gemakkelijk te vinden omdat hij met het blote oog zichtbaar is. Cancer lijkt op een omgekeerde Y. M44 staat vlak boven het punt waar de twee benen van de Y bij elkaar komen. Nu kan niet iedereen onder donkere omstandigheden waarnemen. Zoek de sterren Pollux en Procyon en vorm een denkbeeldige driehoek: M44 is het derde punt van deze driehoek.

Omdat M44 zich vlak bij de ecliptica begint komen er veel planeten in de buurt en trekt de Maan wel eens voorlangs de open sterrenhoop. Gezien door een telescoop altijd een spectaculair gezicht!

Deze dichtbij staande open sterrenhoop was in de oudheid al bekend en speelt een rol in verschillende oude verhalen. Aratos noemde M44 in 260 voor Christus de “Kleine Mist”, Hipparchus nam M44 in 130 voor Christus op in zijn catalogus onder de naam “Kleine Wolk” of Wolkige Ster”. Ptolemeus noemde M44 als één van de zeven nevels in zijn beroemde Almagest. Johann Bayer noemde rond 1600 M44 als “Nubilum”. In 1609 bekeek Galileo M44, hij noteerde: de vele genoemd Praesepe bestaat niet uit één ster maar uit meer dan 40 sterren. In 1611 werd de nevel door Peiresc (de ontdekker van de Orion-nevel) opgelost in 15 sterren en als nummer 291 toegevoegd aan de catalogus van Hevelius. De Chéseaux nummerde de open sterrenhoop als nummer 11 en Bode als nummer 20. Messier nam Praesepe op 4 maart 1769 als M44 op in zijn catalogus.

Caroline Herschel noteerde alleen maar dat ze Praesepe had waargenomen en John Herschel gaf M44 zijn NGC-nummer.

Vanwege de nevelachtige verschijning van de open sterrenhoop dachten de Japanners dat het een klont zielen was. De aanblik maakte hen bang. In het Japans heet de cluster seki shiki: geesten van op elkaar gestapelde lijken.

Messier 67

M67 in het sterrenbeeld Cancer – Kreeft

Andere benamingen: M67, NGC 2682
Type object: Open sterrenhoop
Afstand: 2700 lichtjaar
Visuele helderheid: 6.1
Schijnbare grootte: 30 boogminuten

M67 is relatief eenvoudig te vinden m.b.v. Een verrekijker of een kleine telescoop. Zoek de Y-vorm op van het sterrenbeeld Kreeft, deze staat op zijn kop! Volg de ster die het uiteinde van de meest oostelijke poot van de Y vormt. M66 staat ongeveer een vingerbreedte ten westen van deze ster.

M67 heeft een geschatte leeftijd van ongeveer 3,2 miljard jaar en is daarmee het oudste Messier-object maar ook één van de oudste sterrenhopen die we kennen. De sterrenhoop bevat ongeveer 500 sterren waarvan er ongeveer 100 zijn die lijken op onze zon. Deze sterrenhoop bevat geen hoofdreekssterren die blauwer zijn dan spectraaltype F omdat de heldere van die leeftijd allang de hoofdreeks hebben verlaten. In de sterrenhoop komen ongeveer 150 witte dwergen voor.

Omdat M67 een hele oude sterrenhoop is, is het een ideaal object om sterevolutie te bestuderen en bestaande modellen over sterevolutie te toetsen.

Johann Bode schrijft de ontdekking van deze sterrenhoop toe aan Johan Koehler. Koehler zou de open sterrenhoop al voor 1779 hebben gezien maar zijn telescoop was dermate zwak dat hij er geen sterrenhoop in zag maar een zwakke nevel in de buurt van alpha Cancri.

Onafhankelijk van anderen ontdekte Charles Messier de sterrenhoop op 6 april 1789. Met zijn telescoop kon hij de nevel in afzonderlijke sterren oplossen. Ook Caroline en William Herschel bestuderen de sterrenhoop verschillende keren. Hun zoon John nam M67 op in zijn catalogus.

IAU-kaart van het sterrenbeeld Cancer – Kreeft

IAU-kaart van het sterrenbeeld Cancer – Kreeft

Download de kaart van het sterrenbeeld Cancer – Kreeft.

NGC 2775 – Caldwell 48
NGC 2775 is een spiraalstelsel op een afstand van 55,5 miljoen lichtjaar van de Zon. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 11,0. Er komen nog actieve HII-gebieden in de spiraalarmen voor die duiden op recente stervorming. NGC 2775 werd in 1783 ontdekt door William Herschel.

NGC 2535 en NGC 2536
NGC 2535 en NGC 2536 zijn twee botsende sterrenstelsels. NGC 2535 is een spiraalstelsel met en visuele helderheid van magnitude 16,9, NGC 2536 is een balkspiraalstelsel met een visuele helderheid van magnitude 14,6.

NGC 2500
NGC 2500 is een balkspiraalstelsel op een afstand van ongeveer 33 miljoen lichtjaar. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 12,2. Er bevindt zich een actieve HII-kern in het stelsel. NGC 2500 maakt deel uit van de NGC 2841 groep van sterrenstelsel waartoe ook NGGC 2537, NGC 2541 en NGC 2552 in het sterrenbeeld Lynx behoren.

NGC 2500 werd aan het einde van de 18-de eeuw ontdekt door William Herschel.

NGC 2608 – Arp 12
NGC 2608 is een balkspiraalstelsel met een visuele helderheid van 13,0. Het stelsel heeft een doorsnede van 62.000 lichtjaar. NGGC 2608 wordt beschouwd als een schoolvoorbeeld van hoe een goed ontwikkeld balkspiraalstelsel er uit moet zien. NGC 2608 bevindt zich op een afstand van ongeveer 93 miljoen lichtjaar.

In december 1920 werd supernova SN 1920A waargenomen en in mei 2001 was het de beurt aan supernova SN 2001bg.

Eerste publicatie: 17 juli 2009
Laatste keer bewerkt op: 17 april 2017