Het sterrenbeeld Gemini – Tweelingen

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naamLatijnse naamAfkortingGenitief
TweelingenGeminiGemGeminorum
ZichtbaarheidOktober – Mei (aangegeven zijn de maanden waarin het sterrenbeeld om 22 uur boven de horizon staat)
GrootteIn grootte is Gemini het 30-ste sterrenbeeld
OmgevingHet sterrenbeeld wordt omringd door Lynx, Auriga, Taurus, Orion, Monoceros, Canis Minor en Cancer
Meteorenzwermende Geminiden en de ρ-Geminiden

Gegevens sterren

1) Deze namen zijn geautoriseerd door de Internationale Astronomische Unie. Alleen de sterren die een naam hebben zijn opgenomen in het overzicht.

Ster

Naam

Betekenis

Helderheid
(magnitude)

Afstand
(lichtjaar)

α GemCastor. 1)
Maori: Whakaahu kerekere
Babylonische naam: Mash-Mashu-Mahru

1,56

51,6

β GemPollux. 1)
Hindi: Punarvasu. Maori: Whakaahu rangi. Perzisch: Jhira
Babylonische naam: Mash-Mashu-Arku

1,15

33,7

γ GemAlmeisan of

Alhena 1)
Babylonische naam: Mash-Mashu-Sha-Risu

1,90

104,9

δ GemWasat 1)In 1930 ontdekte Clyde Tombaugh in de buurt van deze ster Pluto

3,50

58,8

ε GemMebsuta 1)

3,03

906

ζ GemMekbuda 1)

4,00

1186

η GemPropus (Tejat prior)
Babylonische naam: Maru-Sha-Pu-U-Mash-Mashu

3,28

350,7

μ GemTejat (posterior)
Babylonische naam: Arku-Sha-Pu-U-Mash-Mashu

2,84

323

ξ GemAlzirr

3,34

57,2

Klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren.

 

Mythologie

Gemini – afbeelding

In de astrologie wordt het sterrenbeeld geassocieerd met het teken Tweelingen ( 21 mei – 20 juni) en het element lucht (samen met de sterrenbeelden Libra en Aquarius).

De Tweelingen (Gemini) waren in werkelijkheid halfbroers. Ze hadden dezelfde moeder (Leda) maar verschillende vaders. Castor was een zoon van Tyndareus, een Spartaanse koning die van zijn troon werd gestoten maar later door Heracles werd gered. Zeus was de vader van Pollux. Zeus veranderde zich in een Zwaan en bezocht zo Leda in haar huwelijksnacht en aldus werd de tweeling geboren (om het gecompliceerd te maken: in werkelijkheid gaat het om twee tweelingen).

Opgemerkt moet worden dat Pollux ook een zuster had (dochter van Zeus en Leda). Deze knappe zus, Helena werd koningin van Sparta en was later aanleiding tot de Trojaanse Oorlog. Castor was een goed paardrijder en krijger. Eén van zijn leerlingen was Heracles. Net zoals Heracles behoren ook Castor en Pollux tot de Argonauten die samen met Jason op zoek gingen naar de gouden vacht.

De tweeling kwam al vee drijvende en meiden versierende de dag door. Tijdens zo’n drijftocht kreeg Castor ruzie met een neef van hem, Idas. Idas doodde hem. Zeus mikte met een bliksemschicht naar Idas en doodde hem zo ook onmiddellijk. Omdat Pollux een zoon van Zeus was, was hij dus ook onsterfelijk maar hij was zo verdrietig over het verlies van zijn broer dat hij hem achterna wilde de Hades in. Zeus werd getroffen door de liefde van Pollux voor zijn broer dat hij hen toestond om en een dag in de Hades te zijn en een dag op de Olympus. Later werden ze zij aan zij aan de hemel gezet.

Gemini is een groot en gemakkelijk te herkennen sterrenbeeld. Castor (α Geminorum) heeft een visuele helderheid van magnitude 1,56 en staat op 52 lichtjaar van ons verwijderd. In volgorde van helderheid is Castor de twintigste ster aan de hemel. De ster is ongeveer tweemaal zo groot als onze zon en is dubbel. In werkelijkheid gaat het om zes sterren maar die zijn niet zichtbaar in een amateur-telescoop. Waarnemingen met de Europese Herschel/XMM röntgentelescoop laten zie dat er enorm veel röntgenstraling vrijkomt in het stelsel. Er is geen periodiciteit in de uitbarstingen waargenomen hetgeen er op duidt dat er voortdurend grote en kleine uitbarstingen van röntgenstraling plaatsvinden.

In deze röntgenopname zien we Castor A en B, twee hoofdreekssterren van spectraalklasse A die om elkaar heen draaien. Om beide sterren draait een onzichtbare dwergster. daaronder YY Gem die ook bestaat uit twee dwergsterren die om elkaar heen draaien. (Opname: ESA)XMM-Newton)
In deze röntgenopname zien we Castor A en B, twee hoofdreekssterren van spectraalklasse A die om elkaar heen draaien. Om beide sterren draait een onzichtbare dwergster. Daaronder YY Gem die ook bestaat uit twee dwergsterren die om elkaar heen draaien. (Opname: ESA/XMM-Newton)

Pollux is iets helderder: magnitude 1,2 en staat 33,7 lichtjaar van de Aarde verwijderd. Het is een grote ster; ongeveer 6 maal zo groot als de zon. Castor en Pollux staan 4,5 graad uit elkaar en kunnen zo door waarnemers gebruikt worden voor het schatten van afstanden tussen andere sterren.

ε Geminorum is een superreus die ruim 30 maal groter is dan de zon. De ster staat op 950 lichtjaar afstand maar de combinatie van grootte en visuele helderheid suggereert dat de ster slechts 190 lichtjaar van ons af staat. ζ Geminorum staat op een afstand van 1200 lichtjaar en behoort tot de Cepheide-variabelen.

η Geminorum is een rode reus van vijftig zonsdiameters op een afstand van 280 lichtjaar. Het is een visuele dubbel- en veranderlijke ster.

Gemini op oude sterrenkaarten

Gemini – uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603

Gemini – uit de Atlas Celeste van John Bevis (ca. 1750)

Gemini – uit de Uranographia van Hevelius (ca. 1690)

Gemini – uit Urania’s Mirror (ca. 1825)

De sterren van Gemini

Pollux – β Geminorum – de helderste van de Tweelingen

Pollux en Castor staan dicht bij elkaar aan de hemel en zijn daarom gemakkelijk te vergelijken. Pollux is helderder en is goudkleurig. Castor is zwakker en is wit van kleur.

Pollux is bekend als Bèta Geminorum. In helderheid is het de 17-de ster die we kunnen waarnemen aan de sterrenhemel. Pollux is zichtbaar vanaf laat in de herfst tot in de lente. In maart is de ster goed zichtbaar omdat de ster dan in de avonduren hoog aan de hemel staat.

Waarnemen
Pollux en zijn buur Castor passeren op onze breedtegraad altijd hoog aan de hemel. Er bevinden zich in de onmiddellijke nabijheid geen heldere sterren waardoor ze gemakkelijk te vinden zijn. Beide sterren zijn helder en bevinden zich dicht bij elkaar waardoor ze als de tweelingsterren worden aangeduid.

In dit gebied van de sterrenhemel bevinden zich echter meer heldere sterren. Als je een lijn trekt van Regulus in het sterrenbeeld Leeuw naar de ster Capella in het sterrenbeeld Voerman dan passeer je Castor en Pollux. Ook als je een lijn trekt vanuit de heldere ster Rigel van het sterrenbeeld Orion naar de ster Betelgeuze in Orion en je verlengd deze lijn ongeveer drie keer ook dan passeert je de tweelingsterren.

Pollux komt op 15 januari in oppositie met de Zon. Dat betekent dat de ster opkomt als de Zon ondergaat en omstreeks middernacht zijn hoogste punt bereikt. Pollux is echter al vanaf ongeveer midden oktober zichtbaar want dan komt de ster al voor middernacht op.

Wetenschap
Pollux is een ster van spectraalklasse K. De ster is iets kouder dan onze Zon. Het oppervlak van Pollux heeft een lichtgele kleur. Pollux bevindt zich op een afstand van 34 lichtjaar. In zichtbaar licht zendt de ster 31 * zo veel licht uit als onze Zon. Tel je alle golflengtes bij elkaar dan straalt Pollux 46 * zoveel energie uit als onze Zon. De diameter van Pollux is iets minder dan 10 * de diameter van onze Zon.

In 2006 werd er een planeet met een massa van 2,3 * Jupiter ontdekt in een baan om Pollux. Het is niet te verwachten dat er intelligent leven kan voorkomen op Pollux b maar met een afstand van slechts 34 lichtjaar is het wel één van de meest nabije planeten die we kennen. Pollux b draait met een periode van ongeveer 590 dagen om zijn ster heen.

Pollux in geschiedenis en mythologie
Normaliter wordt de letter bèta gereserveerd voor de op één na helderste ster in een sterrenbeeld maar net als met Rigel in Orion draait Pollux de letter bèta ondanks het feit dat de ster helderder is dan Castor die de aanduiding alpha draagt.

Het is mogelijk dat een van de sterren of mogelijk beide sterren van helderheid zijn veranderd sinds de Duitse astronoom Johann Bayer ze ongeveer 30 jaar geleden hun aanduiding gaf. Maar het kan ook zijn dat Bayer ze in volgorde van opkomst heeft aangeduid. Castor komt iets eerder op dan Pollux. Deze verklaring gaat ook op voor Betelgeuze en Rigel in het sterrenbeeld Orion. In Duitsland komt Betelgeuze iets eerder op dan Rigel. Bevindt je je ten zuiden van de evenaar dan komen Rigel en Pollux als eerste op.

De naam Pollux komt uit het Grieks en verwijst blijkbaar naar een bokser. Het originele Griekse woord lijkt hiermee erg vreemd want dit betekent “erg zoet”. Dit verwijst mogelijk naar de warme relatie die de twee broers Castor en Pollux hadden.

In de Griekse mythologie was Pollux een van de twee broers die regelmatig voorkomt in de verhalen over Jason en zijn Argonauten. In de meeste verhalen zijn Pollux en Castor twee zonen van Leda, koningin van Sparta maar Castor had een sterfelijke vader en was dus zelf ook sterfelijk. Pollux was een zoon van Zeus en was dus onsterfelijk. Pollux had ook een beroemde zus: Helena van Troje.

Er zijn verschillende versies van het verhaal van Castor en Pollux maar de meeste verhalen zeggen dat Castor stierf in een gevecht en dat Pollux niet zonder hem wilde leven en daarom Zeus verzocht om hem dood te laten gaan. Omdat Pollux de zoon van een god was en daarom onsterfelijk kon Zeus niet aan die wens voldoen maar hij besliste dat Pollux om de andere dag naar de onderwereld mocht afdalen om zijn broer te bezoeken en de rest van de tijd op de berg Olympus bij de andere goden moest doorbrengen. Vanwege zijn toewijding plaatste Zeus de twee broers aan de sterrenhemel.

Castor en Pollux worden soms ook wel geïdentificeerd met Apollo en Hercules en met Romulus en Remus, de stichters van Rome.

In vele culturen zijn er mythologische verhalen over tweelingen. In India waren het twee ruiters, in het oude Phoenicië twee gazellen of jonge geiten. In China zou het gaan over Yin en Yang.

Dubbelsterren

α Geminorum (Castor) is een bekende dubbelster; de begeleider staat op 3,9″. De visuele magnitudes bedragen 1,9 en 3,0. Er is wat onduidelijkheid over de periode maar schattingen komen in de buurt uit van 467 jaar. Het was de eerste dubbelster die als zodanig werd herkend. Dat was in 1802 door William Herschel. De begeleider, Castor B is tevens een spectroscopische dubbelster. De begeleider draait in drie dagen om Castor B heen. In feite gaat het om een zesvoudig systeem. Er is ook nog een rode dwerg, Castor C die langzaam rond Castor A en Castor B draait. De ster is ook nog variabel in is daarom ook bekend onder de naam YY Gem.

δ Geminorum. De sterren hebben helderheden van magnitude 3,5 en 8,2. Ze staan 5,8″ van elkaar. De periode wordt geschat op 1200 jaar. De begeleider is een oranje dwergster die in kleine telescopen moeilijk op te lossen is.

η Geminorum is een visuele dubbelster die alleen in grotere telescopen is de scheiden. De begeleider is van magnitude 8,8 en staat op 1,4″ van de hoofdster.

Variabele sterren

ζ Geminorum is een Cepheide met een periode van 10,15 dagen. De helderheid varieert dan tussen 3,62 en 4,18. Eta Geminorum is een semi regelmatige veranderlijke met een gemiddelde periode van 232,9 dagen. De helderheid varieert dan tussen 3,2 en 3,9.

R Geminorum is een langperiodieke Mira-veranderlijke met een helderheidsverandering tussen magnitude 6,0 en 14,0. De periode bedraagt 370 dagen. Het eerstvolgende maximum wordt midden oktober 2000 verwacht.

Deepsky-objecten

Messier 35

M35 in het sterrenbeeld Gemini

Andere benamingen: M35, NGC 2168, Caldwell 39
Type Object: open sterrenhoop
Afstand: 2800 lichtjaar
Visuele helderheid: 5.3
Schijnbare grootte: 28 boogminuten

Open sterrenhopen ontstaan als gigantische moleculaire wolken onder hun eigen zwaartekracht in elkaar storten en in een snel tempo uit elkaar vallen in honderden, soms duizenden sterren. Soms blijven alle sterren dicht bij elkaar en vormen ze een compacte sterrenhoop maar ook vaak driften en uit elkaar. Met behulp van grotere telescopen is een begeleidende sterrenhoop zichtbaar die zich in hetzelfde veld bevindt als M25: NGC 2158. Er is geen verband tussen beide sterrenhopen. NGC 2158 staat ongeveer vier maal verder weg en is ongeveer tien maal ouder.

Messier 35 staat op een afstand van 2800 lichtjaar en heeft een leeftijd van omstreeks 100 miljoen jaar. Relatief jong dus voor een open sterrenhoop.

Als je bekend bent met het sterrenbeeld Gemini dan is het niet moeilijk om M35 te vinden: vlakbij Eta Gem, één van de vier sterren die de voeten van de Tweelingen vormen. M35 is groot dus gebruik een kleine vergroting om de sterrenhoop goed te kunnen waarnemen. Ook bij storend maanlicht of een lichtvervuilde hemel is M35 nog goed te vinden. Om de begeleider, NGC 2158, te vinden is een telescoop met een doorsnede van 25 cm of meer nodig.

Deze open sterrenhoop is in 1745-174 ontdekt door Philippe Loys de Chéseaux. John Bevis merkte ‘m al op voor 1750 en Charles Messier nam de open sterrenhoop in de nacht van 30 op 31 augustus 1764 op in zijn catalogus. Uit zijn aantekeningen: ik ontdekte een groep erg kleine sterren dicht bij de linkervoet van Castor, vlak bij de sterren Mu en Eta van het sterrenbeeld Gemini. Toen ik met een kleine telescoop keek dacht ik iets van neveligheid waar te nemen maar gekeken door een goede refractor bij een vergroting van 104 maal blijkt het een groep erg kleine sterren te zijn. De doorsnede is rond de 20 boogminuten. Ook William Herschel bekeek M35 maar bij miste de begeleidende sterrenhoop NGC 2158.

NGC 2392 – de Eskimo-nevel

NGC2392 – de Eskimo-nevel – in Gemini

In Gemini vinden we ook de beroemde Eskimo-nevel (NGC 2392). De nevel staat op 10000 lichtjaar afstand en heeft een centrale ster van magnitude 10. Om de Eskimo te kunnen herkennen is een grotere telescoop nodig. In kleine telescopen is alleen een blauwgroen object zichtbaar. In grote telescopen is ook het gezicht van de Eskimo zichtbaar: de ogen, neus, mond en de kraag van de muts zijn dan te zien. De kleine planetaire nevel is lastig te vinden: hij ligt op de denkbeeldige lijn tussen Κ Geminorum en λ Geminorum. Trek een snijlijn van uit δ Geminorum: net boven het denkbeeldige snijpunt van beide lijnen vinden we de Eskimo terug. Zoekkaartje voor de Eskimo-nevel. in Angelsaksische landen is de nevel ook wel gekend onder de naam “clowns-gezicht”. De foto is gemaakt met de Nordic Telescope. Deze telescoop is eigendom van de ESO en staat op het Spaanse eiland La Palma.

IC 1443

IC443 in het sterrenbeeld Gemini

IC443 wordt geflankeerd door de sterren μ en η Geminorum. In de kern van de nevel bevindt zich een neutronenster, het restant van een ontplofte ster. Deze ster is ongeveer 30.000 jaar geleden ontploft. De nevel staat op een afstand van 5000 lichtjaar.

 

 

 

IAU-kaart van het sterrenbeeld Gemini

IAU-kaart van het sterrenbeeld Gemini – Tweelingen

Download de kaart van het sterrenbeeld Gemini – Tweelingen.

Eerste publicatie: 20 juli 2009
Laatste keer gewijzigd op: 27 november 2016