Het sterrenbeeld Pisces – Vissen

Het sterrenbeeld Pisces – Vissen is een sterrenbeeld aan de noordelijke sterrenhemel. Pisces is de Latijnse naam voor “vissen” en het is één van de sterrenbeelden van de dierenriem en één van de 48 klassieke sterrenbeelden van Ptolemeus.

Pisces bevindt zich tussen het sterrenbeeld Aries – Ram en het sterrenbeeld Waterman – Aquarius in. In de Romeinse mythologie stelt het Venus en Cupido voor die zichzelf in vissen hebben veranderd om aan het monster Typhoon te ontsnappen.

De lente equinox, het punt aan de hemel waar de Zon jaarlijks naar de evenaar passeert naar het noordelijk halfrond toe, bevindt zich momenteel in het sterrenbeeld Vissen.

Het sterrenbeeld bevat verschillende interessante deep sky objecten waaronder het spiraalstelsel M74, het Pisces dwergsterrenstelsel en de botsende sterrenstelsels ARP 284. het sterrenbeeld telt minimaal tien sterren met planeten en er komt één meteorenzwerm voor in het sterrenbeeld: de Pisciden.

Pisces maakt samen met Aries, Taurus, Gemini, Cancer, Leo, Virgo, Libra, Scorpius, Sagittarius, Capricornus en Aquarius deel uit van de dierenriem familie van sterrenbeelden.

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naam Latijnse naam Afkorting Genitief
Vissen Pisces Psc Piscium
Zichtbaarheid Augustus _ Januari (aangegeven zijn de maanden dat het sterrenbeeld om 22 uur boven de horizon staat) voor waarnemers tussen de 65-ste en de -90-ste breedtegraad
Grootte In grootte is Pisces het 14-de sterrenbeeld. Het sterrenbeeld beslaat een oppervlakte van 889 (°)2 aan de sterrenhemel.
Omgeving Het sterrenbeeld wordt omringd door Triangulum, Andromeda, Pegasus, Aquarius, Cetus en Aries
Meteorenzwermen de Pisciden

Gegevens sterren

1) Deze namen zijn geautoriseerd door de Internationale Astronomische Unie. Alleen de sterren die een naam hebben zijn opgenomen in het overzicht.

Ster

Naam

Betekenis

Helderheid
(magnitude)

Afstand
(lichtjaar)

α Psc Alresha 1) Het touw (dat de vissen bij elkaar houdt) 3,81 139,1
β Psc Fum al Samakah De bek van de Vis 4,46 494,2
ο Psc Torcularis septentrionalis 4,25 258,9
ζ Psc Hindi: Revati
Perzisch: Risha

 

Mythologie

Pisces – afbeelding

Het sterrenbeeld Pisces heeft een Babylonische oorsprong. De Babyloniërs zagen het als twee vissen die met een touw waren samengebonden. Het sterrenbeeld wordt veelal geassocieerd met de Romeinse mythe over Venus en Cupido die zichzelf met een touw aan elkaar vastbonden en in vissen veranderden om zo aan het monster Typhoon te ontkomen. De ster alpha Piscium – Alrescha (“het koord” in het Arabisch) is de knoop van het touw.

In de Griekse mythologie komt een vergelijkbaar verhaal voor. Nadat de goden van de berg Olympus de Titanen en de Giganten hadden verslagen stuurde Gaia, moeder Aarde, het monster Typhoon om de goden te verslaan. Typhoon was een monster met 100 drakenkoppen die allemaal vuur spuwden. Pan was de eerste god die Typhoon aan zag komen en hij waarschuwde de andere goden. Pan veranderde zichzelf in een geit-vis en hij sprong in de rivier de Eufraat om zo aan het monster te ontkomen. Deze geit-vis staat als het sterrenbeeld Steenbok – Capricornus aan de sterrenhemel. De godin Aphrodite en haar zon Eros riepen de hulp van de waternimfen in en sprongen in de rivier. In één versie van de legende kwamen er twee vissen om hen te redden, die vissen droegen Aphrodite en Eros op hun rug mee in veiligheid. In een andere versie veranderden moeder en zoon zichzelf in vissen.

Pisces op oude sterrenkaarten

Pisces – uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603

Pisces – uit de Atlas Celeste van John Bevis (ca. 1750)

Pisces – uit de Uranographia van Hevelius (ca. 1690)

Pisces – uit Urania’s Mirror (ca. 1825)

De sterren van Pisces

Eta Piscium – η Piscium – Kullat Nunu
Eta Piscium is de helderste ster van het sterrenbeeld. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 3,6 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 294 lichtjaar van de Zon. De ster is een gele reus die een zwakke begeleider heeft op een afstand van ongeveer 1 boogseconden. Eta Piscium heeft een helderheid van 316 * de Zon en een massa van 3,5 tot 4 zonsmassa. De ster heeft een grootte van 26 * de Zon.

De onofficiële eigennaam van de ster is Kullat Nunu. Nuni is het Babylonische woord voor “vis” en “kullat” verwijst naar een emmer of naar het touw dat gebruikt wordt om de vissen samen te binden.

Gamma Piscium – γ Piscium
Gamma Picium is een gele reus van spectraalklasse G. Het is de op één na helderste ster in et sterrenbeeld. Gamma Piscium heeft een visuele helderheid van magnitude 3,7 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 138 lichtjaar. De ster heeft een grootte van 10 * de Zon en een helderheid van 61 * de Zon. De leeftijd van de ster wordt geschat op 5,5 miljard jaar.

De ster maakt deel uit van het asterisme “Het cirkeltje van Vissen”, dat de kop van de westelijke vis voorstelt. De ster bevindt nu relatief dicht bij de Zon maar de afstand neemt wel snel toe want de ster beweegt zich met een snelheid van 0,75 boogseconde per jaar van ons vandaan.

Omega Piscium – ω Piscium
Omega Piscium heeft een visuele magnitude van 4,0 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 106 lichtjaar van ons vandaan. Het is de eerste ster van het cirkeltje van Vissen. Men vermoedt dat het een nauwe dubbelster is. Zou het een enkele ster zijn dan heeft omega Piscium een massa van 18 zonsmassa en is de ster 20 * zo helder als de Zon.

Iota Piscium – ι Piscium
Iota Piscium heeft een visuele helderheid van magnitude 4,1. De ster bevindt zich op en afstand van 44,7 lichtjaar van de Zon. De ster is groter en helderder dan onze Zon. Men vermoed dat iota Piscium een dubbelster is die twee begeleiders heeft.

Omicron Piscium – ο Piscium
Omicron Piscium bevindt zich op een afstand van 142 lichtjaar van de Zon. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 4,3. In de uitgave van de Almagest van 1515 werd de ster aangeduid met de naam “Torcularis septentrionalis”.

Alpha Piscium – α Picium – Alrescha
Alpha Piscium heeft een visuele helderheid van magnitude 3,8 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 139 lichtjaar van de Zon. Het is een nauwe dubbelster met componenten die 1,8 boogseconden van elkaar vandaan staan. De hoofdster heeft een visuele helderheid van magnitude 4,3 en de begeleider is van magnitude 5,2. De beide sterren draaien met een periode van meer dan 700 jaar om een gemeenschappelijk zwaartepunt. De hoofdster heeft een massa van 2,3 zonsmassa en is 31 * helderder dan onze Zon De begeleider heeft een massa van 1,8 zonsmassa en een helderheid van 12 * de Zon.

De naam Alrescha (ook wel als Al Rescha, Alrischa en Alrisha geschreven) komt van het Arabische “al-risa” en dat betekent het touw. De ster wordt soms ook als Kaitan en Okda aangeduid. Okda stamt van het Arabiche “uqdah”: “knoop”.

Epsilon Piscium – ε Piscium
Epsilon Piscium is een beetje groter en helderder da onze Zon. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 4,3 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 182 lichtjaar tot de Zon. Men vermoedt dat het een bedekkingsveranderlijke ster is bestaande uit twee sterren van dezelfde helderheid die 0,25 boogseconden van elkaar verwijderd zijn.

Theta Piscium – θ Piscium
Theta Piscium is een oranje reus met een visuele helderheid van magnitude 4,3 die zich op een afstand van ongeveer 159 lichtjaar van de Zon bevindt. De ster is kouder maar groter dan de Zon.

Delta Piscium – δ Piscium
Delta Piscium heeft een visuele helderheid van magnitude 4,4. De ster bevindt zich op een afstand van ongeveer 305 lichtjaar van de Zon. Delta Piscium is een dubbelster die zich 2° van de ecliptica bevindt, de ster wordt dan ook regelmatig bedekt door de Maan.

De hoofdster heeft een straal van 43,1 * de straal van de Zon en een helderheid van 380 * de Zon. De begeleider heeft een visuele helderheid van magnitude 13 en bevindt zich op een afstand van 2 boogminuten. Het gaat of om een echte begeleider of om een ster die toevallig in dezelfde zichtlijn staat.

Nu Piscium – ν Piscium
Nu Piscium bevindt zich op een afstand van 370 lichtjaar van de Zon. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 4,4. Vroeger had de ster de aanduiding 51 Ceti. De ster heeft een massa van 1,9 zonsmassa en een straal van 34 * de straal van de Zon. De ster is groter, helderder maar kouder dan de Zon.

Beta Piscium – β Piscium – Fum al Samakah
Beta Piscium heeft een visuele helderheid van magnitude 4,5 en bevindt zich op ongeveer 492 lichtjaar van de Zon. De traditionele naam Fum al Samakah komt van het Arabische al-samakah en dat betekent “de bek van de vis”.

De ster van Van Maanen
Van Maanen’s ster is de meest nabije solitaire dwerg. Na Sirius B in het sterrenbeeld Cais Major – Grote Hond en Procyon B in het sterrenbeeld Canis Minor – Kleine Hond is het de meest nabije witte dwerg. Uitgaande van het spectrum heeft de ster relatief veel elementen die zwaarder dan helium zijn. De ster heeft een massa van 0,63 zonsmassa en een straal van slechts 1% van de straal van de Zon. De leeftijd van de ster wordt geschat op 3 miljard jaar.

De ster werd in 1917 ontdekt door de Nederlands-Amerikaanse astronoom Adriaan van Maanen. De ster heeft een helderheid van magnitude 12,4 en bevindt zich op een afstand van 14,1 lichtjaar van de Zon. Van Maanen’s ster bevindt zich ongeveer 2° ten zuiden van Delta Piscium.

19 Piscium – TX Piscium
19 Piscium is één van de roodste sterren die we kennen. De ster bevindt zich op een afstand van ongeveer 760 lichtjaar van de Zon en heeft een visuele helderheid die varieert tussen magnitude 4,9 en 5,5. Het is een variabele koolstofster die een atmosfeer heeft die meer koolstof dan zuurstof bevat.

107 Piscium
107 Piscium is een oranje dwerg die zich nog op de hoofdreeks bevindt. De ster bevindt zich op een afstand van 24,4 lichtjaar van de on. Het is een veranderlijke ster waarvan de helderheid varieert tussen magnitude 5,1 en 5,3. De leeftijd van de ster wordt geschat op 6 miljard jaar. Vroeger had de ster de aanduiding 2 Arietis. 10 Piscium heeft twee visuele begeleiders.

54 Piscium
Ook 54 Piscium is een oranje dwerg die zich nog op de hoofdreeks bevindt. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 5,9 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 36,1 lichtjaar van de Zon. In 2002 werd een planeet ontdekt bij de ster. In 2006 ontdekte men ook een bruine dwerg in een baan om deze ster.

54 Piscium heeft een massa van 0,76 zonsmassa en een straal van 0,94 * de straal van de Zon. De helderheid van 54 Piscium is 0,46 * de helderheid van de Zon. De leeftijd van 54 Piscium wordt geschat op 6,4 miljard jaar.

De bruine dwerg die in een baan om 54 Piscium draait heeft een massa van 50 * de massa van Jupiter oftewel 0,051 zonsmassa. Het was de eerste bruine dwerg die om een ster draait die ook een planeet heeft.

De planeet die om 54 Piscium draait heeft ongeveer dezelfde massa als Saturnus en draait op een afstand van 0,28 Astronomische Eenheden om zijn ster. Dat komt overeen met ongeveer de afstand van Mercurius tot de Zon. De planeet heeft 52 dagen nodig om eenmaal om 54 Piscium te draaien.

Asterismes in Pisces

in zijn Firmamentum Sobiescanium uit 1690 deelde de astronoom Johannes Hevelius het sterrenbeeld Pisces op in 4 aparte delen: de Noordelijke Vis (Piscis Boreus), het noordelijke touw (Lineum Boreum), het Zuidelijke Touw (Lineum Austrinum) en de Zuidelijke Vis (Piscis Austrinus).

Piscis Boreus – de Noordelijke Vis
De Noordelijke Vis wordt gevormd door de sterren σ, 68, 65, 67, ψ1, ψ2, ψ3, χ, φ, υ, 91, τ, 82 en 78 Piscium.

Piscis Austrinus – de Zuidelijke Vis
De Zuidelijke Vis bestaat uit de sterren ω, ι, θ, 7, β, 5, κ, 9, λ en 19 Piscium.

Lineum Boreum – het Noordelijke Touw
Het Noordelijke Touw bestaat uit de sterren χ, ρ, 94, 97, η, π, ο en α Piscium.

Lineum Austrinum – het Zuidelijke Touw
Het Zuidelijke Touw bestaat uit de sterren α, ξ, ν, μ, ζ, ε, δ, 41, 35 en ω Piscium.

Het Cirkeltje
Het Cirkeltje begint zich ten zuiden van het sterrenbeeld Pegasus in de westelijke vis van het sterrenbeeld Vissen. Het cirkeltje wordt gevormd door de sterren gamma, kappa, lambda, 19, iota en theta Piscum.

Testudo – de Schildpad
De Schildpad bestaat uit de sterren 24, 27, 30, 33 en 29 Piscium. In 1754 stelde de astronoom John Hill voor dat dit deel van Vissen een apart sterrenbeeld moest zijn dat hij Testudo – de Schildpad noemde. Zijn voorstel werd in die tijd grotendeels genegeerd.

De Deep Sky objecten van Pisces

Messier 74

M74 in het sterrenbeeld Pisces

Andere benamingen: M74, NGC 628
Type object: spiraalvormig melkwegstelsel
Sterrenbeeld: Pisces
Afstand: 35.000.000 lichtjaar
Visuele helderheid: 9.4
Schijnbare grootte: 10.2 * 9.5 boogminuten

M74 is niet altijd even gemakkelijk te vinden, het vereist een donkere nacht en een beetje sterhoppen om er te komen. Begin bij alfa Arietis (Hamal) en trek van hieruit een denkbeeldige lijn naar bèta en dan naar Eta Piscium. Centreer Eta Piscium in je zoeker en ga ongeveer 1.5 graad noordoostwaarts. Je kan het ook vanuit de telescoop doen m.b.v. een oculair dat een lage vergroting en een grot beeldveld van ongeveer 1 graad geeft. In een kleine telescoop lijkt de kern van M74 stervormig. Het is hierom dat het stelsel vaak over het hoofd wordt gezien. Vanwege de lage oppervlakte helderheid van het stelsel is een donkere nacht onontbeerlijk. In een middelgrote telescoop is de halo rond de kern zichtbaar terwijl in een grote telescoop de spiraalarmen ook zichtbaar zijn. Heb je een grote verrekijker dan kun je onder zeer goede omstandigheden het stelsel ook eens proberen te vinden.

M74 heeft een grootte van ± 95.000 lichtjaar en het verwijderd zich met een snelheid van 793 kilometer per seconde van ons vandaan. Dit mooie melkwegstelsel is één van de eerste die Lord Rosse als dusdanig herkende.

We kijken bovenop het melkwegstelsel dat in 2002 door de XMM-Newton telescoop werd bestudeerd. Deze röntgentelescoop ontdekte 21 röntgenbronnen in de kern en diverse gebieden waar stervorming plaatsvindt. Met behulp van de Hubble Space Telescope en de Gemini Telescope zijn er supernova’s waargenomen. Er zijn zelfs aanwijzingen dat M74 nog steeds groeit: wellicht is er een nieuwe tak aan de spiraal aan het ontstaan.

Dit melkwegstelsel is voor het eerst eind september 1780 waargenomen door Pierre Merchain en op 18 oktober 1780 door Messier opgenomen in zijn catalogus. Hij noteert: nevel zonder sterren, behoorlijk groot en heel erg lastig te bestuderen. Drie jaar later bekeek ook William Herschel de nevel. Hij zag er een cluster van sterren in, een gedeelte lijkt oplosbaar maar hij herkende er geen melkwegstelsel in. Het was Lord Rosse die als eerste de spiraalstructuur herkende en Emil Dreyer die M74 toevoegde aan zijn NGC-catalogus.

In 2002 werd supernova SN 2002ap waargenomen en in 2003 was het de beurt aan SN 2003gd. SN 2002ap was een supernova van het type Ic, dit zijn zeer zeldzame supernova’s die ook bekend staan als hypernova. Hypernova’s zijn supernova explosies waarbij substantieel meer energie vrij komt dan bij een gewone supernova. Men denkt dat ze de oorsprong zijn van langdurige uitbarstingen van gammastraling. Dergelijke uitbarstingen zijn de krachtigste energie-explosies die we in het heelal kunnen waarnemen.

In maart 2005 werd er een hele heldere röntgenbon ontdekt in Messier 74 die meer periodes van ongeveer iedere twee uur meer energie uitstraalt dan een neutronenster. Men denkt dat het hier gaat om een middelgroot zwart gat met een massa van ongeveer 10.000 zonsmassa. Deze röntgenbron heeft de aanduiding CXOU J1365.1+154547 gekregen.

De M74 Groep
De M74 Groep (ook wel de NGC 628 Groep genoemd) is een groep van 5 tot 7 sterrenstelsels in het sterrenbeeld Vissen waarvan Messier 74 de helderste is. Onder de andere leden bevindt zich ook NGC 660, een apart spiraalstelsel en enkele kleinere onregelmatige sterrenstelsels.

CL 0024+1654
CL 0024+1654 is een grote cluster van sterrenstelsels die voornamelijk gele elliptische en spiraalstelsels bevat. De cluster werkt als een lens waardoor een achtergelegen sterrenstelsel zichtbaar wordt.

NGC 7537
NGC 7537 is een spiraalstelsel in Vissen dat een visuele helderheid heeft van magnitude 13,9.

NGC 383 – 3C 31
NGC 383 is een dubbel radiosterrenstelsel dat zich op een afstand van ongeveer 237 lichtjaar bevindt. Het stelsel is een zeer sterke bron van radiostraling en het doet zich voor als een quasar waardoor het is opgenomen in de “Arp Atlas of Peculiar Galaxies”.

Het is een actief stelsel dat een supermassief zwart gat in zijn centrum heeft en dat zwarte gat is verantwoordelijk voor de jets die zich in beide richtingen enkele miljoenen lichtjaren uitstrekken. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 13,4.

Dichtbij bevinden zich de stelsels NGC 379, NGC 380, NGC 385 en NGC 384 waarvan men denkt dat ze horen bij NGC 383.

PGC 478 – CGCG 436-030
PGC 4798 is een spiraalstelsel in Vissen dat een visuele helderheid van magnitude 14,9 heeft en ongeveer 400 miljoen lichtjaar van ons is verwijderd.

PGC 3792 – Het Pisces dwergsterrenstelsel
Het Pisces dwergsterrenstelsel is een onregelmatig dwergsterrenstelsel dat deel uit maakt van de Lokale Groep. Het stelsel bevindt zich op een afstand van ongeveer 2,51miljoen lichtjaar en het heeft een visuele helderheid van magnitude 14,2.

Men denkt dat het een satellietstelsel is van Messier 33, het Triangulum stelsel in het sterrenbeeld Driehoek. Het stelsel werd in 1976 ontdekt door de Russische astronome Valentina Karachentseva.

Arp 284 – NGC 7714 en NGC 7715
Arp 284 is een paar van botsende sterrenstelsels bestaande uit NGC 7714 en NGC 715. het werd in september 1830 ontdekt door de Engelse astronoom John Herschel.

NGC 7714 is een spiraalstelsel met een visuele helderheid van magnitude 12,2 en NGC 7715 is of een onregelmatig stelsel of een spiraalstelsel dat we vanaf de zijkant zien. In september 1999 werd er een supernova, SN 1999dn, waargenomen in NGC 7714.

NGC 474
NGC 474 is een groot elliptisch sterrenstelsel dat zich op een afstand van ongeveer 100 miljoen lichtjaar bevindt.

NGC 520
NGC 520 bestaat uit twee botsende sterrenstelsels die zich op een afstand van ongeveer 91 lichtjaar bevinden. NGC 520 heeft een visuele helderheid van magnitude 12,2.

NGC 7459
NGC 7459 is een dubbel spiraalstelsel dat twee actieve kernen heeft die slechts 15 boogseconden van elkaar zijn verwijderd. Het stelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 15,2. NGC 7459 werd in 1886 ontdekt door de Amerikaanse astronoom Lewis Swift.

NGC 514
GC 514 is een spiraalstelsel dat een visuele helderheid heeft van magnitude 12,2. he stelsel is ongeveer 96 miljoen lichtjaar van ons verwijderd.

NGC 57
NGC57 is een elliptisch stelsel met een visuele helderheid van magnitude 12,7. Op 3 juni 2010 werd er een supernova van magnitude 17 waargenomen in dit stelsel.

NGC 60
NGC 60 s een spiraalstelsel met danig vervormde spiraalarmen. Meestal wordt da veroorzaakt door interacties met andere nabije stelsels maar die zijn er in het geval van NGC 60 helemaal niet. NGC 60 bevindt zich op een afstand van ongeveer 500 miljoen lichtjaar en het heeft een visuele helderheid van magnitude 14,9.

IAU-kaart van het sterrenbeeld Pisces – Vissen

IAU-kaart van het sterrenbeeld Pisces – Vissen

Download de kaart van het sterrenbeeld Pisces – Vissen.

 

Eerste publicatie: 25 juli 2009
Laatste keer gewijzigd op: 16 april 2017