Het sterrenbeeld Leo – Leeuw

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naamLatijnse naamAfkortingGenitief
LeeuwLeoLeoLeonis
ZichtbaarheidJanuari – Juni (aangegeven zijn de maanden waarin het sterrenbeeld om 22 uur boven de horizon staat) voor waarnemers tussen de 90-ste en de -65-ste breedtegraad
GrootteIn grootte is Leo het 12-de sterrenbeeld
OmgevingHet sterrenbeeld wordt omringd door Ursa Major, Leo Minor, Cancer, Hydra, Sextans, Crater, Virgo en Coma Berenice
MeteorenzwermenDe Leoniden

 Gegevens sterren

1) Deze namen zijn geautoriseerd door de Internationale Astronomische Unie. Alleen de sterren die een naam hebben zijn opgenomen in het overzicht.

Ster

Naam

Betekenis

Helderheid
(magnitude)

Afstand
(lichtjaar)

α LeoRegulus 1), Cor Leonis of Kalb
Babylonische naam: Sharru
Prins, hart van de Leeuw1,3477,57
β LeoDenebola 1). Hindi: Purva Phalguni. Perzisch: Safa
Babylonische naam: Zibbat-A
Staart van de Leeuw2,1236,18
γ LeoAlgieba 1)Voorhoofd2,00125,7
δ LeoZosma 1). Hindi: Purva Phalguni. Perzisch: JhaheraLendendoek2,5357,73
ε LeoRas Elased
Babylonische naam: Rishu-A
Hoofd van de Leeuw2,96250,9
ζ LeoAdhafera 1)Krul (haarkrul)3,40259,9
θ LeoCoxa of Chort of Chertan 1)Heup of smalle rib of twee smalle ribben3,31177,7
ι LeoTsze TseangChinees: de tweede generaal4,0079,07
λ LeoAlterfSchijn, glans4,31338,0
μ LeoRasalas 1)Hoofd van de Leeuw3,87133,1
ρ LeoHindi: Magha. Perzisch: JahavaHoofd van de Leeuw3,815930,2
ο LeoSubra3,52130,5
Klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren.

 

Mythologie

Leo – Afbeelding

De eerste taak van Heracles was het doden van de Nemeaanse Leeuw, een gigantisch beest dat de heuvels en de straten van de dorpen in de Peloponesus onveilig maakte.

De huid van het dier was bestand tegen ijzer, brons en steen. De pijlen van Heracles ketsten af op de huid, zijn zwaard boog in tweeën en zijn houten stok brak in stukken. Daarom worstelde Heracles met het beest totdat het beest stikte. Heracles sloeg de huid van de dode leeuw om zich heen als bescherming in zijn gevecht met de giftige Hydra.

Zoals het verhaal vertelt is de Leeuw aan de hemel gezet ter nagedachtenis aan de heldhaftige strijd van Heracles tegen het beest. Echter dit is niet het hele verhaal. Al lang voor de Griekse beschaving tot bloei kwam was de leeuw al het symbool van kracht en macht.

Meer dan drieduizend jaar v. Chr. zijn er al tekeningen en sculpturen gemaakt die koningen laat zien geflankeerd door leeuwen. Voor die tijd werd de stier gezien als het goddelijke symbool van macht.

Men vermoedt dat de overgang van een gehoornd dier naar een leeuw als symbool van macht samengaat met de overgang van een op de Maan gebaseerde religie naar een op de Zon gerichte religie. Om deze wijziging in religie/politieke structuur kracht bij te zetten moest de leeuw de stier doden: dit zien we terug aan de plaatsing aan de hemel. Leo, de vernietiger van Taurus, de Stier domineert de zomerhemel, de tijd dat de zon door dit gedeelte van de hemel beweegt. Tengevolge van de precessie trekt de Zon door Leo aan het eind van de zomer, van midden augustus tot half september.

In de astrologie wordt aan het sterrenbeeld het teken Leeuw (23 juli – 22 augustus) en het element vuur (samen met Aries en Sagittarius) toegekend.

Men zegt dat Indianenstammen in Peru in de sterren een bergleeuw herkenden. In het oud China zag men er soms een paard in en soms delen van een draak. In de Middeleeuwen refereerden Christenen naar de leeuw van Daniël.

De Sterren

Leo is een compact en gemakkelijk te herkennen sterrenbeeld. α Leonis is ook bekend onder de naam Regulus, de Wachter van de Hemel. Het was Copernicus die de ster de naam Regulus gaf. In de oudheid was de ster bekend onder de naam Cor Leonis wat betekent “Hart van de Leeuw”.

Regulus is een meervoudige dubbelster. Regulus ligt dicht bij de ecliptica. Er zijn daarom vaak samenstanden met de Maan te zien. Ook wordt de ster soms door de Maan bedekt. β Leonis heet ook “Denebola”: de staart van de Leeuw.
γ Leonis heet ook “Algieba”: Arabisch voor voorhoofd. Een betere naam is “Juba” dat “manen van de Leeuw” betekent. η Leonis en μ Leonis zijn bekend als “Al Ashfar”: de wenkbrauwen.
δ Leonis heet in het Arabisch “Alterf” wat vrij vertaalt “extremiteit” betekent. De ster ligt aan de rand van de muil van de Leeuw.

Leo op oude sterrenkaarten

Leo – uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603

Leo – uit de Atlas Celeste van John Bevis (ca. 1750)

Leo – uit de Uranographia van Hevelius (ca. 1690)

Leo (als Leo Major) samen met Leo Minor- uit Urania’s Mirror (ca. 1825)

Algieba – γ Leonis

Algieba – γ Leonis is een mooie dubbelster. Beide sterren zijn reuzensterren die ongeveer twee keer zo zwaar zijn als onze Zon. Ze zijn door hun voorraad waterstof heen en ze zijn nu bezig om de helium in hun kern te verbranden.

Ofschoon Algieba in de manen van de Leeuw ligt betekent de Arabische naam “voorhoofd”. De ster is van magnitude 2 en lijkt zonder optische middelen wit-geel van kleur. De beide sterren staan 4” (boogseconden) van elkaar verwijderd. Met een verrekijker zijn ze niet te scheiden maar een telescoop met een doorsnede van 70 mm en een vergroting van 75x of meer is al voldoende om beide sterren te kunnen zien. De helderste ster is een geel-oranje reuzenster, de zwakkere ster is van magnitude 3 en is geel van kleur. Er zijn waarnemers die een zwak rode kleur voor de zwakste ster hebben gerapporteerd.

Algieba bevindt zich op een afstand van 130 lichtjaar van onze Zon. Beide sterren zijn 170 AU van elkaar verwijderd. Dat komt overeen met ongeveer vier keer de afstand Zon – Pluto. Astronomen hebben een planeet ontdekt bij de helderste ster. Deze planeet bevindt zich op een afstand van 1 AU van de ster en draait in ongeveer 420 dagen om de ster. Deze planeet is minstens negen keer zo zwaar als Jupiter.

De beide sterren van Algieba draaien met een periode van 500 – 600 jaar om hun gemeenschappelijke zwaartepunt heen. Het was William Herschel die de dubbelster in 1786 ontdekte.

Twee graden ten noordwesten van Algieba bevindt zich de radiant van de Leoniden. Deze meteorenzwerm is jaarlijks rond 17 november actief. Deze meteorenzwerm heeft ongeveer iedere 33 jaar een grote opleving.

Dubbelsterren

ι Leonis is een snellere dubbelster. De omlooptijd bedraagt 192 jaar. De begeleider is van magnitude 6,7 en staat 1,62′ van de hoofdster vandaan.

In Leeuw bevindt zich ook de ster Wolf359 die met een afstand van 7,7 lichtjaar een van de meest nabije sterren is.

Variabele sterren

R Leonis is een Mira-veranderlijke. De ster is normaal gesproken van magnitude 11,3 en dus erg moeilijk waarneembaar. Met een periode van 313 dagen wordt de maximale helderheid van 4,4 bereikt. In het maximum heeft de ster een spectraaltype M6, in het minium is dit spectraaltype M8III. Dit betekent dat de ster in het maximum 575 maal zo helder is dan in het minimum. De ster bevindt zich op een afstand van ± 600 lichtjaar van de zon en verwijderd zich met een snelheid van 13 km/u van ons vandaan. De absokute helderheid van de ster ligt varieert tussen magnitude -1.9 en +5 en dit betekent dat de helderheid varieert tussen 440 keer tot 0.7 keer die van de zon.

Dat de ster variabel is werd in 1782 ontdekt door de astronoom J.A. Koch uit Danzig. In september 2009 had de ster haar laatste maximum. De ster heeft een dieprode kleur die tijdens het maximum verandert naar purper. De ster wordt omringd door enkele witte sterren die er voor zorgen dat de rode/purperen kleur van R Leonis extra opvalt.

Regulus – α Leonis

Regulus is een dubbelster, de twee begeleiders zijn ook weer dubbel. Er zijn recente waarnemingen die er op duiden dat er een witte dwerg in een baan zeer dicht om Regulus draait. Regulus draait heel snel om zijn as en vertoont een vreemde beweging.

Omdat Regulus zich soms door het pad van de ecliptica heen beweegt wordt de ster regelmatig bedekt door een planeet, de Maan of een asteroïde.

Regulus bevindt zich op een afstand van ongeveer 77 lichtjaar van de Aarde. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 1,35 en staat daarmee op de 21-ste plaats van heldere sterren.

De naam Regulus is gebruikt in diverse televisieseries zoals Star Trek en Babylon 5. Ook in de Harry Potter-boeken van de schrijfster J.K. Rowling komt Regulus voor. Daar is hij Regulus Black, de broer van Sirius Black, de peetvader van Harry Potter.

De oudste verwijzing naar Regulus komt uit het oude Perzië van 3000 voor Christus. De ster was daar één van de vier koninklijke sterren. Eerst onder de naam Venant en later onder de naam Miyan. De naam reguus is het Latijnse verkleinwoord voor Rex. Rex betekent koning, Regulus betekent dus “Kleine Koning”. De ster stond vroeger bekend als Rex maar wanneer en waarom men de ster Regulus is gaan noemen is onbekend. Men was men van mening dat er naast Leo als Koning van de Beesten, geen plaats was voor een andere koning.

Het sterrenbeeld Leo komt voor in een oude Romeinse tekst van Ptolemeus (100-170 na Christus). Deze tekst handelde over astrologie en het veronderstelde effect van gebeurtenissen aan de hemel op de mensheid.

In het Latijn betekent de naam Regulus “kleine koning”. Deze naam is voor het eerst gebruikt in de 16-de eeuw door Nicolas Copernicus. In het Arabisch werd de ster Malikiyy, “de Koninklijke”. Ook andere oude culturen dichtten koninklijke krachten toe aan de ster.

Regulus is een blauw-witte ster van spectraalklasse B. De ster bevindt zich op de hoofdreeks en zet dus, net zoals onze Zon, waterstof om in helium. Omdat Regulus veel meer massa heeft dan de Zon is de ster veel heter en helderder. Onze Zon kan met zijn waterstofvoorraad ongeveer 10 miljard jaar oud worden; ze is nu op de helft van haar leven. Men schat de leeftijd van Regulus op een paar honderd miljoen jaar. De ster zal echter niet oud worden omdat hij zijn brandstofvoorraad er in een rap tempo doorheen jaagt.

De twee begeleiders zijn met het blote oog niet zichtbaar. Het zijn dwergsterren, eentje oranje en de andere rood van kleur, die zich op een afstand van 200 AE van Regulus bevinden.Ze hebben ongeveer 13.500 jaar nodig voor een omwenteling om Regulus. De twee dwergen staan 95 AE van elkaar vandaan. Dat is ongeveer 3 keer de afstand Neptunus – Zon.

Mogelijk is er nog een derde begeleider. Regulus draait erg snel om zijn as maar er worden variaties in de rotatiesnelheid waargenomen. Die kleine variaties worden mogelijk veroorzaakt door een witte dwerg die zich dicht bij de ster bevindt.

Als de snelle rotatie van Regulus is veroorzaakt door massa-overdracht van een nabije dubbelster dan zal het restant van die donor ster vermoedelijk een witte dwerg zijn.

Astronomen hebben ontdekt dat Regulus door zijn snelle rotatie zichzelf net niet uit elkaar slingert. Was de rotatiesnelheid 10% groter geweest dan had dit het einde van de ster betekent. Astronomen begrijpen nog steeds niet goed hoe het komt dat de ster zo snel roteert.

De rotatiesnelheid bedraagt 1.100.000 kilometer per uur aan de evenaar. Onze Zon draait met een snelheid van 7.242 kilometer per uur.

Een ander vreemd fenomeen is de temperatuur van Regulus die veel hoger is aan de polen dan aan de evenaar. De temperatuur aan de polen bedraagt 15.100°C, terwijl de temperatuur aan de evenaar 10.000°C bedraagt.

Deep Sky Objecten

Leo telt vijf Messier-objecten: M65, M66, M95, M96 en M105.

Messier 65

M65 in het sterrenbeeld Leo

Andere benamingen: M65, NGC 3623
Type object: spiraalvormig melkwegstelsel
Afstand: 35.000.000 lichtjaar
Visuele helderheid: 9,3
Schijnbare grootte: 8*1.5 boogminuten

M65 en M66 werden in dezelfde nacht ontdekt. Het was Charles Messier die op 1 maart 1780 zijn telescoop op dit gebied rechtte en beide stelsels ontdekte. Zoals zo vaak zag Messier een nevel die uit geen enkele ster leek te bestaan.

William Herschel zag een heldere kern omringd door een dunnere zwakkere band. Het was echter Lord Rosse die als eerste de nevel wist op te lossen tot een melkwegstelsel. Hij zag er structuren in. Hij noteerde op 31 maart 1848: een merkwaardige nevel met een heldere kern, oplosbaar in sterren, een spiraalvorm. Hij bekeek M65 ook op 1 april en 3 april 1848 en hij bemerkte geen verandering.

Ofschoon de schijnbare visuele helderheid anders doet vermoeden is M65 toch onder goede omstandigheden zichtbaar in een verrekijker. Het is groot en het heeft een heldere kern en daardoor valt het snel op. M65 bevindt zich tussen de sterren Iota en Theta Leonis. Onder zeer goede omstandigheden is M65 zelfs zichtbaar in een 6*30 verrekijker maar dan moet je dan wel niet in Nederland zijn maar ergens in een, bijvoorbeeld, Zuid-Europees land waar het echt donker wordt.

Messier 66

M66 in het sterrenbeeld Leo

Andere benamingen: M66, NGC 3627
Type object: spiraalvormig melkwegstelsel
Afstand: 35 miljoen lichtjaar
Visuele helderheid: 8.9
Schijnbare grootte: 8 * 2.5 boogminuten

De visuele helderheid doet vermoeden dat M66 niet zichtbaar is in een kleine verrekijker maar dit is niet waar. Dankzij de grootte en de hoge oppervlakte helderheid is het melkwegstelsel in een kleine verrekijker herkenbaar. M66 bevindt zich tussen ι Leonis en θ Leonis. Onder donkere omstandigheden is M66 zelfs zichtbaar in een kleine 6 * 30 verrekijker.

M66 bevindt zich op een afstand van ongeveer 35 miljoen lichtjaar in een groep melkwegstelsels die ook bekend zijn als het Leo Drietal. M66 is, voor ons als waarnemer het meest oostelijke stelsel. In een telescoop is de balkspiraal zichtbaar. Er is interactie tussen M66 en de twee andere Messier-objecten. In M66 komen grote gebieden voor waar stervorming plaatsvindt. Daarnaast wordt M66 intensief bestudeerd op het gebied van de vorming van grote sterrenclusters. Astronomen nemen aan dat dergelijke sterrenclusters de voorlopers zijn van bolvormige sterrenhopen. Deze sterrenclusters worden vooral waargenomen in sterrenstelsels waar zeer actieve stervorming plaatsvindt en nabij kernen van melkwegstelsels die juist minder actief zijn.

Zowel M65 als M66 werden op 1 maart 1780 door Charles Messier ontdekt. Hij omschreef M66 als een nevel in Leo, erg zwak. De komeet van 1773 en 1774 passeerde M65 en M66 in de nacht van 1 op 2 november 1773 maar dat werd niet opgemerkt door Messier. De komeet was zo helder dat hij de beide melkwegstelsels niet kon zien.

Uiteraard keken ook de Herschels naar beide objecten en namen ze ze op in hun catalogi. M66 staat als No. 875 in de catalogus van John Herschel. Hun telescopen waren groot genoeg om de spiraalstructuren van de beide stelsels waar te nemen.

Messier 95

M95 & M96 in het sterrenbeeld Leo

Andere namen: NGC3351
Type: balkspiraalvormig sterrenstelsel
Afstand: 38,000,000 lichtjaar
Visuele helderheid: 9,7
Schijnbare grootte: 4,4*3,3 boogminuten

Als je gebruik maakt van een groothoek-oculair en een lage vergroting dan zie je M95 en M96 in hetzelfde beeldveld. M95 is dan het meest zuidelijke stelsel. Beide objecten zijn relatief gemakkelijk in de buik van de Leeuw te vinden. Begin bij Regulus (α Leonis). Ga een vuistbreedte naar het westen waar je een zwak driehoekig sterpatroon ziet, dit zijn de heupen van de leeuw. Ga naar de meest westelijke ster van dit drietal, θ Leonis. M95 bevindt zich in de buurt. Zowel M95 als M96 zijn met heel veel moeite zichtbaar in een grote verrekijker onder goede omstandigheden maar een kleine telescoop mag geen problemen opleveren. Grotere telescopen laten veel meer detail zien. Omdat het zwakke stelsels zijn heb je wel een donkere nachthemel nodig en een goede seeing om ze goed te kunnen bestuderen.

M95 bevindt zich op een afstand van 38 miljoen kilometer, het was één van de stelsels die waren uitgekozen om m.b.v. de Hubble ruimte telescoop de zogenaamde Hubble-constante te bepalen.

M95 werd voor het eerst waargenomen in 1781 door Pierre Mechain en 4 dagen later, op 24 maart 1781, door Messier toegevoegd aan zijn catalogus. Hij noteerde: nevel zonder ster, vlak boven de ster ι Leonis (53 Leonis). Op 11 maart 1784 noteerde William Herschel: een fijne, heldere nevel. In het midden helderder dan aan de randen.

Messier 96

Andere namen: NGC3368
Type: spiraalvormig sterrenstelsel
Afstand: 38,000,000 lichtjaar
Visuele helderheid: 9,2
Schijnbare grootte: 6*4 boogminuten

Als je gebruik maakt van een groothoek-oculair en een lage vergroting dan zie je M95 en M96 in hetzelfde beeldveld. M95 is dan het meest zuidelijke stelsel. Beide objecten zijn relatief gemakkelijk in de buik van de Leeuw te vinden. Begin bij Regulus (alpha Leonis). Ga een vuistbreedte naar het westen waar je een zwak driehoekig sterpatroon ziet, dit zijn de heupen van de leeuw. Ga naar de meest westelijke ster van dit drietal, theta Leonis. M95 bevindt zich in de buurt. Zowel M95 als M96 zijn met heel veel moeite zichtbaar in een grote verrekijker onder goede omstandigheden maar een kleine telescoop mag geen problemen opleveren. Grotere telescopen laten veel meer detail zien. Omdat het zwakke stelsels zijn heb je wel een donkere nachthemel nodig en een goede seeing om ze goed te kunnen bestuderen.

M95 bevindt zich op een afstand van 38 miljoen kilometer, Het is het helderste stelsel van de Leo I groep van sterrenstelsels.waartoe ook M95 en M105 en verschillende zwakkere stelsels behoren. M96 heeft een doorsnde van 66.000 lichtjaar

M96 werd voor het eerst waargenomen in 1781 door Pierre Mechain en 4 dagen later, op 24 maart 1781, door Messier toegevoegd aan zijn catalogus. Hij noteerde: nevel zonder ster in de buurt van de vorige (M95), vlak boven de ster Iota Leonis (53 Leonis). Op 11 maart 1784 noteerde William Herschel: een fijne, heldere nevel. Hij ijkt op de vorge (M95) maar deze is helderder.

Messier 105

M105 in het sterrenbeeld Leo

We starten onze zoektocht naar dit melkwegstelsel bij de ster α Leonis (Regulus). Van hieruit ga je naar de ster θ Leonis. Tussen deze twee sterren in staat een zwakke ster die met het blote oog niet zichtbaar is M105 staat ongeveer 2 graden (een vingerbreedte) ten zuidoosten van deze ster. Als je de ster niet kan zien dan kan je heel waarschijnlijk het melkwegstelsel ook niet zien. Onder hele goede waarneemomstandigheden is het melkwegstelsel in een grote verrekijker zichtbaar. In het kleine telescoop is het dus ook goed te doen. Er is nauwelijks detail te zien in M105, ook niet met grote telescopen.

M105 maakt deel uit van de Leo-1 groep van melkwegstelsels. Het is een oud melkwegstelsel waarvan de kern 50 miljoen keer zo veel massa bevat dan onze zon. De kans is groot dat er zich daar een groot massief zwart gat bevindt. M105 is een interessant object voor astronomen vanwege het tekort aan gas. Mogelijk komen er in de kern meerdere zwarte gaten voor. Waarnemingen gedaan met de röntgentelescoop Chandra laten zien dat M105 zich anders gedraagt dan een doorsnee elliptisch melkwegstelsel.

M105 werd op 24 maart 1781 ontdekt door Pierre Mechain, drie dagen nadat hij ook M101 had ontdekt. Waarom Messier het niet heeft opgenomen in zijn catalogus is onduidelijk. We weten dat hij het stelsel heeft gezien en de waarneming heeft bevestigd. Mogelijk heeft het te maken met het feit dat Messier in deze tijd zijn vrouw en pasgeboren zoon had verloren en hij er niet helemaal bij was met zijn aandacht.

NGC 2903

NGC 2903 in het sterrenbeeld Leo

In Leo vinden we ook nog NGC2903. Dit stelsel heeft een visuele magnitude van 8,9 en is daarmee helderder dan de andere Messier-objecten in Leo. Op de één of andere manier is het aan de aandacht van Messier ontsnapt. NGC2903 ligt net ten zuiden van λ Leonis.

IAU-kaart van het sterrenbeeld Leo

IAU-kaart van het sterrenbeeld Leo – Leeuw

 

Eerste publicatie: 20 juli 2009
Laatste keer gewijzigd op: 19 december 2016