Het sterrenbeeld Fornax – Oven

Fornax werd in 1756 door Lacaille geïntroduceerd na zijn reis naar Kaap de Goede Hoop van waaruit het de zuidelijke sterrenhemel bestudeerde.

Lacaille noemde het sterrenbeeld oorspronkelijk Fornax Chimica, de chemische oven, naar een klein instrument dat bij de verhitting van chemicaliën werd gebruikt.

Het was de Engelse astronoom Francis Bailey die, naar aanleiding van een voorstel van John Herschel in 1845, de naam verkortte.

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naamLatijnse naamAfkortingGenitief
OvenFornaxForFornacis
ZichtbaarheidHet sterrenbeeld is vanuit Nederland en België niet waarneembaar, echter in het zuiden van Europa staat het laag boven de horizon. Het is dan het beste in december waar te nemen. Fornax is zichtbaar tussen de +50-ste en de -90-ste breedtegraad.
GrootteIn grootte is Fornax het 41-ste sterrenbeeld. Het beslaat een oppervlakte van 398 (°)2 aan de sterrenhemel.
OmgevingHet sterrenbeeld wordt omringd door Cetus, Sculptor, Phoenix en Eridanus.
MeteorenzwermenEr zijn geen meteorenzwermen bekend.

Beschrijving

Fornax – afbeelding

Met slechts één ster helderder dan magnitude 4,0 is Fornax een zwak sterrenbeeld. Het is echter wel bekend om de heldere sterrenstelsels van de Fornax Cluster, het Fornax Dwergsterrenstelsel en UDFy-38135539, het op één na verst verwijderde object in het heelal dat we kunnen bestuderen.

Fornax telt vier sterren met planeten. Het sterrenbeeld heeft geen Messier-objecten en er zijn geen meteorenzwermen geassocieerd met het sterrenbeeld.

Fornax hoort tot de sterrenbeelden van Lacaille. Samen met Antlia, Caelum, Circinus, Horologium, Mensa, Microscopium, Norma, Octans, Pictor, Reticulum, Sculptor en Telescopium.

Fornax op oude sterrenkaarten

Fornax – uit Urania’s Mirror (ca. 1825) samen met de sterrenbeelden Eridanus, Cetus, Sculptor en de niet meer erkende sterrenbeelden Psalterium Georgii en Machina Electra.

De sterren van Fornax

Dalim – α Fornacis (Alpha Fornacis)

Alpha Fornacis is de helderste ster van het sterrenbeeld en de enige ster die helderder is dan de vierde magnitude. De ster behoort tot spectraalklasse F en heeft een visuele helderheid van magnitude 3,85. De ster bevindt zich op een afstand van 46 lichtjaar.

De ster is ongeveer 2,9 miljard jaar oud en 33% zwaarder dan onze Zon. Alpha Fornacis is een dubbelster en heeft mogelijk een circumstellaire schijf van stof en gesteente. Deze schijf is zichtbaar in infrarood licht. De begeleider heeft een helderheid van magnitude 7. De sterren zijn 5,1 boogseconden van elkaar gescheiden en ze hebben 314 jaar nodig om om elkaar heen te draaien.

De naam “Dalim” duikt voor het eerst op in de Palermo Catalogue van Guiseppe Piazzi uit 1824.

β Fornacis (Beta Fornacis)

Beta Fornacis behoort tot spectraalklasse G. De ster heeft een visuele helderheid van magnitude 4,5 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 169 lichtjaar. De ster heeft een optische begeleider met een helderheid van magnitude 14,0.

λ2 Fornacis (Lambda-2 Fornacis) HD 16417

Lambda2 Fornacis is een hoofdreeksster van spectraalklasse G. De ster bevindt zich op een afstand van 84,1 lichtjaar. De helderheid van de ster bedraagt 5,8. De ster is ongeveer 300 miljoen jaar jonger dan onze Zon en daarnaast ook heter en zwaarder. Om de ster draait tenminste één planeet met een lage massa.

HD 20781 en HD 20782

HD 20781 en HD 20782 vormen een wijde dubbelster. Beide sterren hebben een eigen planetensysteem. Het is de eerste dubbelster waarbij bij iedere ster een planetensysteem is ontdekt.

HD 20781 behoort tot spectraalklasse G en bevindt zich op ongeveer 117 lichtjaar van de Zon. De visuele helderheid bedraagt magnitude 8,4. In 2011 zijn er twee planeten ontdekt bij de ster.

Ook HD 20782 is van spectraalklasse G. Deze ster heeft een helderheid van magnitude 7,4. De ster bevindt zich op 117 lichtjaar afstand. In 2006 werd er een planeet bij deze ster ontdekt.

HIP 13044

HIP 13044 bevindt zich op een afstand van 701 lichtjaar. De ster heeft een helderheid van magnitude 9,9. Het is een rode ster die zich op de horizontale tak in het Herzsprung-Russell-diagram bevindt. Dit is de fase die volgt op het rode reuzenstadium.

De ster maakt deel uit van de Helmi-stroom, dit is een stroom van sterren in ons eigen sterrenstelsel die vroeger is begonnen als een dwergsterrenstelsel maar is opgeslokt door ons eigen sterrenstelsel. Deze stroom is vernoemd naar de Argentijns-Nederlandse astronome prof. dr. Amina Helmi die vanuit de Universiteit van Groningen onderzoek doet.

HIP 13044 is zeven keer groter dan onze Zon maar ietsje minder zwaar. De ster is naar schatting negen miljard jaar oud. In november 2010 werd een planeet ontdekt die de aanduiding HIP 13044 b kreeg.

HIP 13044 b is een hete Jupiter die vermoedelijk buiten ons sterrenstelsel is ontstaan maar die er deel van uit ging maken toen zijn eigen dwergsterrenstelsel werd opgeslokt door ons sterrenstelsel.

γ1A en γ1B vormen een drievoudige dubbelster. A en B zijn van magnitude 6,0 en 12,0; afstand 12″. Ster C is van magnitude 11 en staat op 41″.

ω For is een gefixeerde dubbelster. Helderheden van 5,0 en 7,7; 10,8″ van elkaar.

ν Fornacis (Nu Fornacis) is een alpha CV-variabele. De periode bedraagt 1,9 dagen en de helderheid varieert dan tussen magnitude 4,68 en 4,73.

Deepsky objecten

De Fornax Cluster

De Fornax Cluster is een cluster van sterrenstelsels die zich grotendeels in het sterrenbeeld Fornax bevinden. Het is met ongeveer 58 sterrenstelsels een relatief kleine cluster. NGC 1399 is het centrale sterrenstelsel in de cluster. Andere heldere leden zijn NGC 1404 en NGC 1427A in het sterrenbeeld Eridanus.

NGC 1399

NGC 1399 is een helder en groot elliptisch sterrenstelsel in het centrum van de Fornax Cluster. NGC 139 heeft een visuele helderheid van magnitude 9,9.

NGC 1399 in Fornax
NGC 1399 in het sterrenbeeld Fornax

NGC 1404

NHC 1404 is een elliptisch sterrenstelsel in de Fornax Cluster. Het sterrenstelsel heeft een visuele helderheid van magnitude 10,3. het bevindt zich op een afstand van 66 miljoen lichtjaar van de Zon.

UDFy-38135539

UDFy-38135539 is geïdentificeerd als het op één na verst verwijderde object in het heelal. Het bevindt zich op een afstand van 13,1 miljard lichtjaar van de Zon. Het sterrenstelsel werd in 2009 ontdekt op opnames van de Hubble Ultra Deep Field.

Het is het eerste sterrenstelsel dat we kunnen waarnemen dat uit de reïonisatieperiode van het heelal stamt. De reïonisatieperiode vond plaats tussen 150 miljoen en 1 miljard jaar na de Oerknal.

NGC 1097 (Caldwell 67)

NGC 1097 is een balkspiraalvormig sterrenstelsel in Fornax. Het bevindt zich op een afstand van 45 miljoen lichtjaar en het heeft een visuele helderheid van magnitude 10,2.

NGC 1097 is ook geclassificeerd als een Seyfert-stelsel. Dit zijn sterrenstelsels die een kern hebben die spectraallijnen uitzendt van sterk geïoniseerd gas. Men vermoedt dat Seyfert-stelsels een supermassief zwart gat in hun kern hebben.

NGC 1097 heeft verschillende satellietstelsels: NGC 1097A en NGC 1097B. NGC 1097A is een eigenaardig dwerg-elliptisch sterrenstelsel dat op een afstand van 47.000 lichtjaar om de kern van zijn grote broer draait. NGC 1097B is een onregelmatig dwergsterrenstelsel.

Er zijn verschillende supernovae waargenomen in NGC 1097: SN 1992bd in 1992, SN1999eu in 1999 en in 203 SN2003B.

NGC 1360

NGC 1360 is een planetaire nevel in Fornax. De nevel heeft een visuele helderheid van magnitude 9,4. NGC 1360 bevindt zich op een afstand van 700 lichtjaar. De centrale ster heeft een helderheid van magnitude 11.4. NGC 1360 is in januari 1868 ontdekt door de Duitse astronoom Friedrich Winnecke

NGC 1365

NGC1365 in Fornax
NGC 1365 in het sterrenbeeld Fornax

NGC 1365 is een groot balkspiraalvormig sterrenstelsel dat deel uit maakt van de Fornax Cluster. Het sterrenstelsel is ongeveer 56,2 miljoen lichtjaar verwijderd van ons en het heeft een helderheid van magnitude 10,3. NGC 1365 heeft een doorsnede van ongeveer 200.000 lichtjaar. NGC 1365 is een schoolvoorbeeld van hoe een balkspiraalvormig sterrenstelsel eruit moet zijn. Het is één van de best bestudeerde stelsels. Er zijn een drietal supernova’s waargenomen: SN 1957C in 1957, SN 1983V in 1983 en in 2001 werd N 2001du waargenomen.

NGC 1398

NGC 1398 is een balkspiraalvormig sterrenstelsel met een diameter van 135.000 lichtjaar. Het bevindt zich op een afstand van 65 miljoen lichtjaar en het maakt deel uit van de Fornax Cluster van sterrenstelsels. In 1996 werd er een supernova waargenomen: SN 1996N

NGC 1427

NGC 1427 is een elliptisch sterrenstelsel in Fornax. Het bevindt zich op een afstand van 71 miljoen lichtjaar en het heeft een helderheid van magnitude 12,6. Het sterrenstelsel beweegt zich naar de Fornax Cluster toe.

NGC 1049

NGC 1409 is een bolvormige sterrenhoop die zich op een afstand van ongeveer 630.000 lichtjaar bevindt. De bolhoop heeft een helderheid van magnitude 12,9 en is zichtbaar in middelgrote telescopen. NGC 1049 werd omstreeks 1830 voor het eerst waargenomen door John Herschel. De bolhoop is één van de zes bekende bolhopen van het Fornax Dwergsterrenstelsel.

Het Fornax Dwergsterrenstelsel

Het Fornax Dwergsterrenstelsel is een elliptisch dwergsterrenstelsel in Fornax. Het heeft een visuele helderheid van magnitude 9,3 en het is ongeveer 460.000 lichtjaar van ons verwijderd. Het sterrenstelsel maakt deel uit van de Lokale Groep en het is een satelliet-stelsel van ons eigen sterrenstelsel.

Het Fornax Dwergsterrenstelsel werd door de Amerikaanse astronoom Harlow Shapley ontdekt. Hij is ook de ontdekker van het Sculptor Dwergsterrenstelsel in het sterrenbeeld Sculptor.

Het Fornax Dwergsterrenstelsel bevat 6 bolvormige sterrenhopen waarvan de NGC 1049 de grootste is en werd ontdekt voor het sterrenstelsel zelf.

NGC 1316 – Fornax A

NGC 1316 in Fornax
NGC 1316 in het sterrenbeeld Fornax. Het stelsel is ook bekend als de radiobron Fornax A.

NGC 1316 heeft een visuele helderheid van magnitude 9,4 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 62 miljoen lichtjaar. Het lensvormige sterrenbeeld maakt deel uit van de Fornax Cluster. Het wordt geclassificeerd als een radio stelsel en het is de op drie na helderste radiobron aan de hemel. Er zijn twee supernova’s bekend in het sterrenstelsel. In 1980 werd SN 1980N waargenomen en in 1981 was het de beurt aan SN 1981D.

NGC 1350

NGC 1350 is een spiraalvormig sterrenstelsel in Fornax. Het heeft een visuele helderheid van magnitude 11,5 en het bevindt zich op een afstand van ongeveer 87 miljoen lichtjaar. Het spiraalstelsel heeft een uitgesproken ringstructuur. De spiraalarmen zijn redelijk strak opgewonden. NGC 1350 heeft een doorsnede van ongeveer 30.000 lichtjaar waarmee het een beetje groter is dan ons eigen sterrenstelsel. NGC 1350 bevindt zich in de buitenste delen van de Fornax Cluster maar het sterrenstelsel maakt er geen deel van uit.

 

IAU-kaart van het sterrenbeeld Fornax
IAU-kaart van het sterrenbeeld Fornax – Oven

Download de kaart van het sterrenbeeld Fornax – Oven.

 

Eerste publicatie: 20 juli 2009
Laatste keer bewerkt op: 15 december 2016