Het sterrenbeeld Hercules

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naamLatijnse naamAfkortingGenitief
HerculesHerculesHerHerculis
ZichtbaarheidMaart – Oktober (aangegeven zijn de maanden waarin het sterrenbeeld om 22 uur boven de horizon staat) voor waarnemers tussen de 90-ste en de -50-ste breedtegraad
GrootteIn grootte is Hercules het 5-de sterrenbeeld
OmgevingHet sterrenbeeld wordt omringd door Draco, Boötes, Corona Borealis, Serpens Caput, Ophiuchus, Aquila, Sagitta, Vulpecula en Lyra
Meteorenzwermenτ-Herciliden

Gegevens sterren

1) Deze namen zijn geautoriseerd door de Internationale Astronomische Unie. Alleen de sterren die een naam hebben zijn opgenomen in het overzicht.

Ster

Naam

Betekenis

Helderheid
(magnitude)

Afstand
(lichtjaar)

α HerRasalgheti 1)Hoofd van de Knieler (Hercules wordt vaak knielende afgebeeld)2,75384
β HerKornephoros 1)2,75148
δ HerSarin 1)3,0978,50
λ HerMaasym 1)4,41371
HD149026Ogma8,16
Hercules - kaart met de namen van de sterren
Hercules – klik op de afbeelding voor een kaart met de namen van de sterren

Ofschoon Hercules het op vijf na grootste sterrenbeeld is, is het voor de ongeoefende waarnemer lastig te vinden. Het sterrenbeeld bestaat uit relatief zwakke sterren. Toch bevat Hercules een zeer mooie collectie dubbelsterren en twee mooie Messier-objecten.

Mythologie

Hercules – afbeelding

Het sterrenbeeld draagt de naam Hercules maar het gaat eigenlijk om de Griekse held Heracles.
Heracles werd genoemd naar de Griekse godin Hera. Haar naam betekent “mevrouw” en ze was de dochter van Cronus en zuster van Zeus (Hera en Zeus vormden een tweeling). De mythe vertelt dat Zeus zich veranderde in een koekoek en Hera verleidde om met hem te trouwen.

Hera werd de koningin van de hemel: godin van de geboorte en het huwelijk. In de oudheid was ze de meest geliefde godin. Het is daarom heel normaal dat de grootste Griekse held naar haar werd genoemd. Heracles betekent “ter ere van Hera”.

Heracles was een zoon van Zeus en Alcmene (een aardse, sterfelijke vrouw). In eerste instantie verwierp Hera de buitenechtelijke escapades van Zeus en probeerde ze Heracles te vermoorden. Ze stuurde twee monsterlijke slangen naar zijn bedje maar de ukkepuk wurgde beide beesten met zijn blote handjes.

Heracles werd de favoriet van de goden. Apollo maakte een boog en pijlen voor hem. Athene maakte een mooi gewaad voor hem en Hermes gaf hem van een uitstekend zwaard. Castor (de grootste krijger) leerde hem gevechtstechnieken. De smid van de goden, Hephaestus, maakte een gouden borstschild voor hem. Aldus getooid verrichtte Heracles twaalf heroïsche daden.

Het woord “held” heeft links met de namen Hera en Heracles en de Romeinen verbasterden de naam tot Hercules.

In vroeger tijden werd het sterrenbeeld getekend als een knielende man met een voet op het sterrenbeeld Draak. Enkele namen van sterren herinneren nog aan deze associatie.

Hercules op oude sterrenkaarten

Hercules – uit de Uranometrica van Johann Bayer uit 1603.

Hercules – uit de Atlas Celeste van John Bevis (ca. 1750)

Hercules – uit de Uranographia van Hevelius (ca. 1690)

Hercules – uit Urania’s Mirror (ca. 1825) samen met het sterrenbeeld Corona Borealis.

Hercules is een groot sterrenbeeld ten westen van het sterrenbeeld Lier (Lyra). Ga van uit Wega (α Lyrae) ongeveer 45 boogminuten naar het westen en dan een beetje naar het zuiden. Deze ster is θ Herculis met een helderheid van 3,9 magnitude. De andere sterren bevinden zich nog meer naar het zuiden. Ga van θ naar π Herculis en dan naar het zuidwesten naar β Herculis. β Herculis is de helderste ster van het sterrenbeeld. Als je nu naar het zuidoosten gaat kom je bij de ster α Ophiuchi (Ras Alhague), deze ster heeft een helderheid van magnitude 2.1. α Herculis vinden een beetje ten noordwesten van deze ster.

α Herculis is ook bekend als Ras Algethi: het hoofd van de knieler. De ster staat op een afstand van ongeveer 500 lichtjaar en heeft een doorsnede van ongeveer 400 zonsdiameters. α Herculis is een mooie dubbelster: een oranje-rode supereus wordt begeleid door een blauw-groene ster. Alpha is tevens een onregelmatig veranderlijke ster.

Dubbelsterren

α Herculis (Rasalgethi) is een dubbelster die goed is te bekijken met een kleine telescoop. De helderste ster is een rode reus, de zwakkere een gele reus. Gezien door een telescoop lijkt de zwakste ster echter meer een groene kleur te hebben naast de rode ster. Het levert een mooi contrast op. De helderste ster heeft een helderheid van magnitude 3 en de zwakste ster heeft een helderheid van magnitude 5. Ze zijn 5 boogseconden van elkaar verwijderd, gebruik een vergroting van ± 80 maal omze goed te kunnen waarnemen. De twee sterren zijn in het echt meer dan 500 AU (Astronomische Eenheden, dit komt overeen met een afstand van ± 75.5 miljard kilometer) van elkaar verwijderd. Ze bewegen met een periode van 3600 jaar om een gemeenschappelijk zwaartepunt.

ζ Herculis is een dubbelster met een mooi kleurcontrast. De hoofdster is geel, terwijl de begeleider rood van kleur is. De hoofdster heeft een helderheid van magnitude 2,9; de begeleider is van magnitude 5,5.

κ Herculis is een gemakkelijk te scheiden dubbelster van magnitude 5,3 en 6,5.

ρ Herculis bestaat uit twee witte sterren met helderheden van 4,6 en 5,6.

95 Herculis is een mooie dubbelster. 95 Herculis bevindt zich op een afstand van 470 lichtjaar. De beide sterren staan 6 boogseconden van elkaar verwijderd en hebben helderheden van magnitude 4,8 respectievelijk 5.2. Het zijn beiden geëvolueerde sterren die bezig zijn de zwaardere elementen uit hun binnenste te verbranden. De kleuren van de sterren worden ook wel eens omschreven als appelgroen en tomaatrood.

Om de kleuren van dubbelsterren beter te kunnen onderscheiden gebruik je een telescoop met een niet al té grote opening en speel je een beetje met de vergroting. In een grote telescoop zal het heldere beeld van een ster vaak de kleur doen verbleken. Doe niet perifeer waarnemen maar kijk recht in het object.

99 Herculis is een moeilijk te scheiden dubbelster. Beide sterren staan 0,3 boogseconden van elkaar.

100 Herculis is een schitterende dubbelster. Beide sterren zijn wit van kleur. Ze staan 14,2 boogseconden van elkaar en hebben beide een helderheid van magnitude 5,9.

Deepsky objecten

Hercules bevat twee schitterende deepsky objecten: M13 en M92.

Messier 13

M13 in het sterrenbeeld Hercules

Andere benamingen: M13, NGC 6205, de grote Hercules bolhoop
Type Object: bolvormige sterrenhoop
Afstand: 25100 lichtjaar
Visuele helderheid: 5.8
Schijnbare grootte: 20 boogminuten

M13 is niet bijzonder moeilijk te vinden als je het grote vierkant van Hercules weet te herkennen. De sterren van dit vierkant zijn niet bijzonder helder maar als je het eenmaal weet te vinden dan lukt dit ook onder een lichtvervuilde sterrenhemel. M13 bevindt zich altijd in het westelijke deel van het vierkant. Maakt niet uit hoe Hercules aan de hemel staat. Als je je verrekijker richt op de twee sterren aan de westelijke zijde van Hercules dan heb je de bolhoop ook meteen in beeld. Onder donkere omstandigheden is het soms zelfs mogelijk om de bolhoop met het blote oog te kunnen zien.

M13 bevindt zich op een afstand van 25100 lichtjaar en heeft een doorsnede van 145 lichtjaar. De ouderdom wordt geschat op 11,7 miljard jaar. Het is de mooiste bolhoop aan het noordelijk halfrond. M13 bevat ongeveer 1 miljoen sterren. De concentratie sterren is in het centrum 500 maal groter dan aan de rand. In een bolhoop zijn de sterren allemaal ongeveer even oud, echter in M13 zijn enkele vreemdelingen aangetroffen zoals de ster Barnard 29, een jonge, hete blauwe ster van het spectraaltype B2. Deze ster is waarschijnlijk ingevangen tijdens de rotatie van M13 om het centrum van ons melkwegstelsel

M13 is in 1714 ontdekt door Edmond Halley: deze kleine vlek is zichtbaar met het blote oog als de lucht rustig is en de Maan afwezig is. Messier catalogiseerde M13 op 1 juni 1764: ik heb een nevel gevonden in de gordel van Hercules waarvan ik zeker ben dat die geen enkele ster bevat. De nevel wordt begeleid door twee zwakke sterren. Messier noemt in notities ook de beschrijving van Halley.

In 1787 loste William Herschel de nevel op in afzonderlijke sterren. Herschel noemt ook de grote telescoop van Lord Rosse in Engeland waarmee die de bolhoop heeft bestudeerd.

In 1974 werd er met behulp van de Arecibo-radiotelescoop een boodschap richting M13 gestuurd over het bestaan van leven op aarde en de mogelijkheid tot het bestaan van buitenaards leven. Waarom M13? Waarschijnlijk omdat men dacht dat er in die grote massa een dicht op elkaar staande sterren vast wel eentje bij zou zijn met een bewoonde planeet.

Messier 92

M92 in het sterrenbeeld Hercules

Andere namen: NGC6341
Type: bolhoop, bolvormige sterrenhoop
Afstand: 26,700 lichtjaar
Visuele helderheid: 6,4
Schijnbare grootte: 14,0 boogminuten

Als je eenmaal Hercules hebt gevonden dan is het ook niet meer moeilijk om M92 te vinden. Trek een denkbeeldige lijn tussen de sterren π Herculi en η Herculi en vorm in gedachten een driehoek. Richt je zoeker op de apex van de driehoek en zoek naar een kleine smoezelige vlek net ten noorden. M92 is al zichtbaar in een verrekijker. In een grote verrekijker is de vlek zelfs al als een bolhoop herkenbaar. Vanwege de helderheid is M92 bij zeer donkere nachten ook zichtbaar met het blote oog.

M92 bevindt zich op ruim 26.000 lichtjaar van ons vandaan. De bolhoop heeft een leeftijd van ± 11,6 miljard jaar en bevat ongeveer 330.000 sterren in een diameter van 109 lichtjaar. Er zijn slechts 16 variabele sterren geteld waaronder enkele eclipserende dubbelsterren.

M13 is voor het eerst waargenomen door Johann Elert Bode op 27 december 1777. Hij schreef: een nevel, min of meer rond met een zwakke gloed. De nevel is onbekend voor mij.

Charles Messier nam M92 waar op 18 maart 1781. Hij noteerde dat de nevel goed waarneembaar is in een kleine telescoop. Messier omschreef de kern van de nevel als de kern van een komeet. Sir William Herschel was de eerste die de bolhoop in afzonderlijke sterren kon oplossen. Herschel schreef: een bolhoop bestaande uit kleine sterren, helder, groot en op te lossen in afzonderlijke sterren. De kern is helder met een verzwakking naar de buitenkant toe. De waarneming van Herschel stamt overigens uit 1783.

IAU-kaart van het sterrenbeeld Hercules
IAU-kaart van het sterrenbeeld Hercules

Download van het sterrenbeeld Hercules.

 

Eerste publicatie: 20 juli 2009
Laatste keer gewijzigd op: 19 december 2016