Arcturus – de helderste ster van de ossenhoeder

Zoekkaart voor Spica - 1 mei
Volg de boog van de Grote Beer naar Arcturus en trek de boog door naar de volgende heldere ster: Spica. De kaart is gemaakt voor 1 mei 00.00 uur

De ster Arcturus is ongeveer 25 keer zo groot als onze Zon. De ster heeft een hele grote eigenbeweging, de beweging lang de sterrenhemel. Alleen Alpha Centauri, de meest nabije ster heeft, van alle heldere sterren, een nog grotere eigenbeweging.

Wat leert ons die grote eigenbeweging?

Arcturus beweeg zich met een snelheid van 122 kilometer per seconde ten opzichte van ons zonnestelsel. Arcturus heeft een heel andere snelheid en richting dan de hoofdstroom van sterren in de schijf van ons sterrenstelsel. In plaats daarvan beweegt Arcturus zich haaks door de galactische schijf heen. Arcturus is een oude ster die samen met 52 andere sterren met dezelfde richting en snelheid door ons sterrenstelsel beweegt. Arcturus is vermoedelijk veel ouder dan onze Zon. Als onze Zon evolueert tot een rode reus dan lijkt ze vermoedelijk sterk op Arcturus nu.

Bij zijn beweging door de galactische schijf heen zal er een punt zijn dat de afstand tussen Arcturus en de Zon het kleinst is. Deze dichtste nadering zal over ongeveer 4000 jaar plaatsvinden. Arcturus is dan enkele honderdsten van een lichtjaar dichterbij dan nu. Omdat de ster zich heel anders door ons sterrenstelsel heen beweegt zullen we Arcturus relatief snel niet meer zien. Over enkele miljoenen jaren zullen aardbewoners Arcturus niet meer met het blote oog kunnen waarnemen.

Arcturus is een rode reus met een diameter van ongeveer 25 * de diameter van de Zon. Het is een flinke ster maar nog lang niet de grootste ster die we kennen. Vanwege zijn grootte straalt Arcturus in het zichtbare deel van het spectrum ongeveer 100 * meer licht uit dan de Zon. Neem je ook de infrarode straling en andere vormen van straling mee dan is dit zelfs een factor 200. De precieze massa van de ster is niet bekend maar men schat dat die ongeveer 1,1 zonsmassa bedraagt met een afwijking van 0,4 tot +0,6 zonsmassa.

De oranjerode kleur van de ster zegt iets over zijn oppervlaktetemperatuur die ongeveer 4000 °C bedraagt. De ster is daarmee aanmerkelijk koeler dan onze Zon.

Arcturus aan de sterrenhemel

Arcturus is de helderste ster van het vliegervormige sterrenbeeld Boötes, de Ossenhoeder. Arcturus is vanuit Nederland grote delen van het jaar waarneembaar. Aan het einde van de lente staat de ster hoog aan de hemel en in de zomer is dit al kort na het aanbreken van de duisternis. In de herfst moet je er vroeg bij zijn want dan gaat Arcturus al kort na zonsondergang onder. In de winter kan je de ster het beste bekijken in de uren voor zonsopkomst.

Een Ossenhoeder is lastig te herkennen in de sterren maar de vorm van de vlieger is er goed uit te halen. Als je onbekend bent met het sterrenbeeld dan is Arcturus heel gemakkelijk te vinden uitgaande van de steelpan van de grote Beer. De drie sterren van de steel van de pan vormen een boog, verleng deze boog en je komt vanzelf bij een heldere oranjerode ster uit; dit is Arcturus.

Arcturus is de helderste ster ten noorden van de hemelequator. Stel je voor dat je de evenaar van de Aarde kan projecteren aan de sterrenhemel. Deze lijn boven de evenaar van de Aarde noemen we de hemelequator. Dze verdeelt de sterrenhemel in een noordelijke en een zuidelijke sterrenhemel net zoals de evenaar hier op Aarde onze planeet verdeelt in een noordelijk en een zuidelijk halfrond. De drie helderste sterren aan de hemel – Sirius, Canopus en Alpha Centauri – bevinden zich ten zuiden van de hemelequator. Arcturus is de helderste ster ten noorden van de hemelequator. De ster is een heel klein beetje helderder dan Wega in het sterrenbeeld Lyra – Lier. Voor het oog zijn beide sterren even helder.

Arcturus in de geschiedenis en de mythologie

Boötes, waarvan Arcturus de helderste ster is, wordt soms afgebeeld als de bewaker van de Grote Beer. In het oude China zag men het sterrenbeeld, waarvan Arcturus de hoofdster is, als een draak. In sommige klassieke Griekse verhalen was Boötes Icarus die in een ander verhaal naar de zon dacht te kunnen vliegen. Voor de bewoners van Polynesië was Arcturus een belangrijke ster voor de navigatie op zee. Arcturus is één van de weinige sterren die in de Bijbel wordt genoemd. De ster komt voor in Job 9:9 en in Job 38:32.

Nog een leuk verhaal gaat over een grote tentoonstelling in 1993 in Chicago. Daar wilden ze een spectaculaire opening van hun show en werd er besloten om het licht van Arcturus door een telescoop op een fotocel te projecteren. Die fotocel werkte als een schakelaar om de verlichting op de tentoonstelling te ontsteken. Ook in 1893 was er een dergelijke tentoonstelling geweest in Chicago en in die tijd dachten astronomen dat Arcturus zich op een afstand van 40 lichtjaar bevindt. Het licht dat in 1893 van Arcturus vertrok zou dus 40 jaar later bij de volgende tentoonstelling op Aarde aankomen. Het was een heel leuk idee maar tegenwoordig weten we dat de afstand tot Arcturus iets minder dan 37 lichtjaar bedraagt.

Eerste publicatie: 17 mei 2017