Het sterrenbeeld Aquila – Arend

Het sterrenbeeld Aquila – Arend is een sterrenbeeld aan de noordelijke sterrenhemel. Het bevindt zich in de buurt van de hemelequator. De naam is Latijn voor Arend en het sterrenbeeld stelt de arend van de Romeinse god Jupiter voor. Aquila is één van de 48 klassieke sterrenbeelden van Ptolemeus.

Het sterrenbeeld heeft geen Messier-objecten maar er komen wel verschillende leuke deep sky objecten voor in Aquila. Er zijn twee meteorenzwermen die hun radiant in het sterrenbeeld hebben liggen: de Juni-Aquiliden en de Epsilon Aquiliden.

Aquila maakt samen met Ara, Centaurus, Corona Australis, Corvus, Crater, Crux, Cygnus, Hercules, Hydra, Lupus, Lyra, Ophiuchus, Sagitta, Scutum, Serpens, Sextans, Triangulum Australe en Vulpecula deel uit van de Herculesfamilie van sterrenbeelden.

Gegevens Sterrenbeeld

Nederlandse naamLatijnse naamAfkortingGenitief
ArendAquilaAqlAquilae
ZichtbaarheidJuni – November (aangegeven zijn de maanden waarin het sterrenbeeld om 22 uur boven de horizon staat)
GrootteIn grootte is Arend het 22-ste sterrenbeeld. Het sterrenbeeld heeft een grootte van 652 (°)2 aan de sterrenhemel.
OmgevingHet sterrenbeeld wordt omringd door Sagitta, Hercules, Ophiuchus, Serpens, Scutum, Sagittarius, Capricornus, Aquarius en Delphinus
MeteorenzwermenDe juni-Aquiliden en de ε-Aquiliden

Gegevens sterren

1) Deze namen zijn geautoriseerd door de Internationale Astronomische Unie

Ster

Naam

Betekenis

Helderheid
(magnitude)

Afstand
(lichtjaar)

α AqlAltair 1)
In het Hindi: Shravana.
In het Maori: Poutu-te-Rangi.
In het Perzisch: Wala
van het Arabische Al Nasr al Tar = zwarte arend0.7516.8
β AqlAlshain 1)Van het Perzische Shahin = Arend3.6844.71
γ AqlTarazed 1)Perzisch voor Arend2.71462.6
η AqlDeneb el OkabStaart van de Arend4.00153.9
ζ AqlDeneb el OkabStaart van de Arend2.9683.3
ξ AqlLibertas 1)4.71183.2
IAU-kaart van het sterrenbeeld Aquila – Arend

het sterrenbeeld Aquila - Arend met de namen van de sterren
De namen van de sterren in het sterrenbeeld Aquila – Arend. Credit: Kuuke’s Sterrenbeelden

 

Mythologie

Aquila – mythologische afbeelding

Aquila, de arend is een oud sterrenbeeld dat gerelateerd kan worden aan de Griekse goden. Het meest vertelde verhaal gaat over Hebe (dochter van Zeus en Hera) die trouwde met Heracles.

Voor haar huwelijk was Hebe de godin van de jeugd en in ceremonies verscheen ze als bekerdrager. Dat wil zeggen dat ze bij religieuze ceremonies verantwoordelijk was voor het inschenken van de wijn. Toen ze trouwde gaf ze deze functie op. Hij werd ingevuld door Ganymedes, een Trojaanse prins en lieveling van Zeus. Zeus veranderde zichzelf in een arend om Ganymedes weg te halen uit Troje en naar de berg Olympus te brengen. Hij werd aldaar de wijnschenker van de goden.

Dit verklaart ook waarom Ganymedes de helderste maan is van de planeet Jupiter: Jupiter is de Romeinse naam voor Zeus.

Het sterrenbeeld Aquila representeert de verdwijning van de jeugd. Naderhand zette Zeus zowel Ganymedes als Aquarius aan de hemel: de waterdrager van de goden.

Het sterrenbeeld maakt deel uit van de 48 die Ptolemeus beschreef in de Almagest. De Romeinen kenden het sterrenbeeld als Vultur volans (niet te verwarren met Vultur cadens, het sterrenbeeld dat we nu als Lier kennen). In het Chinese liefdesepos van Qi Qiao Jie wordt Niu Lang (Altaïr) en zijn twee kinderen (beta en gamma Aquila) voor altijd gescheiden van hun moeder Zhi Nu (Wega) die aan de andere kant van hemelse rivier staat(de Melkweg).

De heldere ster Altair van het sterrenbeeld Arend speelt een belangrijke rol in het oude Chinese verhaal over de herdersjongen en het wevende meisje. De sterren Tarazed (γ Aquilae) en Alshain (β Aquila) zijn volgens dit verhaal hun kinderen.

De sterren van de Arend zijn veelal van magnitude 4 en 5, met uitzondering van α Aql (Altaïr), dit is de op twaalf na helderste ster aan de hemel. De ster is 1.6 maal zo zwaar als onze Zon en elf maal zo helder. Altaïr is een zeer snel roterende ster die in 9 uur rond zijn as draait. Onze Zon draait in ongeveer 25 dagen om haar as. De snelle rotatie zorgt er voor dat de ster vervormd is.

Aquila op oude sterrenkaarten

Aquila – uit de Uranometrica van Johann Bayer (1603)

Aquila – uit de Atlas Celeste van John Bevis (± 1750)

Aquila – uit de Uranographia van Johannes Hevelius (± 1690)

Aquila – uit Urania’s Mirror (± 1825) samen met de sterrenbeelden Delphinus, Sagitta en het niet meer erkende sterrenbeeld Antinous

De sterren van Aquila

Altair – de heldere ster van de Arend

Altair is de helderste ster van het sterrenbeeld Arend. De ster is gedurende de zomermaanden goed waar te nemen. Ze maakt, samen met Wega en Deneb, deel uit van de zogenoemde zomerdriehoek.

Altaïr is 16,7 lichtjaar verwijderd van de Aarde. De ster is één van de meest nabije sterren die met het blote oog zichtbaar zijn. Het is in helderheid de twaalfde ster aan de sterrenhemel met een schijnbare magnitude van 0,77.

De ster draait erg snel om haar as; ± 300 kilometer per seconde aan de evenaar. Qua snelheid zit de ster daarmee op 90% van de snelheid waarmee ze vanzelf uit elkaar zou spatten. Eén omwenteling van Altaïr duurt 9-10 uur.

De zomerdriehoek is een gemakkelijk te herkennen patroon. De driehoek wordt gevormd door de sterren Altaïr, Wega en Deneb. Ook Wega en Deneb zijn heldere sterren.

Van de drie sterren is Wega de helderste, dan Altaïr en daarna Deneb die een stuk zwakker is. Echter dit is bedrieglijk want er is een verschil tussen de schijnbare magnitude en de helderheid.

Altaït bevindt zich dichter bij ons dan Wega maar lijkt minder helder. Dat komt omdat Wega veel meer licht uitstraalt. Altaïr is 1,5 maal zo groot als onze Zon. Wega is meer dan 3 keer zo groot als onze Zon.

Deneb lijkt slechts eenderde van de helderheid van Wega maar is in feite één van de grootste superreuzen die we kennen. Deneb is 80.000 zo helder als onze Zon maar de ster bevindt zich op een afstand van 1467 lichtjaar en lijkt daardoor lang niet zo helder.

Vanwege zijn helderheid trok de ster ook in oude culturen de aandacht.

De naam van de ster is afgeleid van de Arabische uitdrukking “an-nasr al-ta’ir” en dat betekent de “vliegende arend” maar de ster was ook bekend in het oude India waar Altaïr en twee nabije sterren soms als de voetafdrukken van de god Vishnu werden gezien. Ook is de ster bekend uit een oude Chinese sage over de herdersjongen en het weversmeisje.

Uit recente waarnemingen blijkt dat Altaïr een variabele ster is maar het verschil in helderheid is zó klein dat het niet met het blote oog zichtbaar is. Waarnemingen die in 2004 zijn gedaan met de Wide-Field Infrared Explorer (WIRE) laten flcutuaties zien die kleiner zijn dan 1/1000-ste van een magnitude.

Daarnaast vertoont Altaïr een grote eigenbeweging die er voor zorgt dat ze zich ten opzichte van de andere sterren sneller verplaatst. De snelheid is zo groot dat Altaïr zich één graad verplaatst in 5000 jaar tijd.

In 2006 slaagden astronomen er met behulp van long-baseline interferometrie (een netwerk van telescopen verspreid over grote afstand) de afplatting aan de polen waar te nemen. Deze afplatting wordt veroorzaakt door de snelle rotatie van de ster.

Beta Aquilae – β Aquilae – Alshain
Alshain kreeg van Johan Bayer de aanduiding Beta Aquilae ondanks dat het in helderheid de zevende ster van het sterrenbeeld is. De ster bevindt zich op een afstand van ongeveer 44,5 lichtjaar en heeft een visuele helderheid van magnitude 3,7. Alshain is een dubbelster met een begeleider van magnitude 12 op een afstand van 13 boogseconden.

De naam is afkomstig van het Perzisch-Arabiche “as-sahin” en dat betekent “de valk”.

Gamma Aquilae – γ Aquilae – Tarazed
Gamma Aquilae is de op één na helderste ster in het sterrenbeeld Aquila. De ster heeft een visuele helderheid van 2,7 en bevindt zich op een afstand van ongeveer 461 lichtjaar van de Zon.

Tarazed heeft een helderheid van 2960 * de helderheid van de Zon en een straal van 110 * de straal van de Zon. Dat betekent dat de ster een doorsnede van een halve Astronomische Eenheid heeft aan de hemel. De ster is slechts 100 miljoen jaar oud maar is nu al bezig om in zijn kern helium om te zetten naar koolstof.

De naam Tarazed komt van het Perzische “sahin tarazu” en dat betekent “de weegschaal”.

Epsilon Aquilae – ε Aquilae – Deneb el Okab
Epsilon Auilae is een drievoudige ster op een afstand van 154 lichtjaar van de Aarde en een visuele helderheid van magnitude 4,0. De begeleiders zijn van de 10-de magnitude. Epsilon Aurigae zelf is een zogenaamde Barium-ster. Een ster die veel barium en andere zware elementen bevat.

De naam Deneb el Okab komt uit het Arabisch en betekent “de staart van de arend”.

Ook Zeta Aquilae wordt Deneb el Okab genoemd maar om tussen die twee sterren onderscheid te maken wordt epsilon Aquilae ook wel aangeduid als Deneb el Okan Borealis. De ster bevindt zich namelijk ten noorden van Zeta Aquilae die daarom ook wel Deneb el Okab Australis wordt genoemd.

Zeta Aquilae – ζ Aquilae – Deneb el Okab
Ook Zeta Aquilae is een drievoudige ster. Zeta Aquilae bevindt zich op een afstand van 83,2 lichtjaar van de Zon en de ster heeft een visuele helderheid van magnitude 3,0. De begeleidende sterren zijn van de 12-de magnitude.

Eta Aquilae – η Aquilae – Bezek
Eta Aquilae bevindt zich op een afstand van ongeveer 1200 lichtjaar van de Zon. Het is een Cepheïde-veranderlijke ster waarvan de visuele helderheid varieert tussen magnitude 3,5 en 4,4 met een periode van 7,18 dagen. Het is één van de gemakkelijkste Cepheïden die we met het blote oog kunnen zien. De ster heeft een helderheid van 3000 * de Zon.

De naam “Bezek” komt van het Hebreeuwse woord “bazak” en dat betekent “bliksem”.

Andere noemenswaardige sterren

Theta Aquilae – θ Aquilae – Tsee Foo
Theta Aquilae is een spectroscopische dubbelster op een afstand van ongeveer 287 lichtjaar en een visuele helderheid van magnitude 3,2. De naam Tseen Foo komt van het Mandarijnse Tianfu en dat betekent “het hemelse spant” maar ook “de trommelstokken”.

Samen met de sterren 62 Aquilae, 58 Aquilae en Eta Aquilae noemden de oude Chinezen dit asterisme de “hemelse trommelstokken”.

Iota Aquila – ιAquila – Al Thaliman
Iota Aquila bevindt zich op een afstand van ongeveer 307 lichtjaar van de Zon. De ster heeft een helderheid van magnitude 4,4. De naam Al Thaliman betekent de “twee struisvogels” in het Arabisch. De naam wordt gedeeld met Lambda Aquilae.

Lambda Aquilae – λ Aquilae – Al Thaliman
lambda Aquilae bevindt zich op een afstand van 125 lichtjaar en de ster heeft een helderheid van magnitude 3,4. De ster wordt soms Al Thaliman Prior genoemd om een onderscheid te maken met Iota Aquilae.

De Pioneer 11 die in 1973 door de NASA werd gelanceerd reist in de richting van Lambda Aquilae. De sonde zal daar over ongeveer 4 miljoen jaar arriveren. De Pioneer 11 verliet in 1990 het zonnestelsel en heeft wegens een gebrek aan brandstof sinds 1995 geen gegevens meer geseind naar de Aarde.

15 Aquilae
15 Aquilae is een leuke dubbelster bestaande uit een gele ster van de 5-de magnitude en een begeleider van de 7-de magnitude. De ster is ongeveer 320 lichtjaar van ons verwijderd en is gemakkelijk in een kleine telescoop te zien.

Rho Aquilae – ρ Aquilae – Tso Ke
Rho Aquilae is een ster met een visuele helderheid van magnitude 4,9 die zich op een afstand van ongeveer 154 lichtjaar bevindt. De traditionele naam van de ster komt uit het Mandarijn Chinees en het betekent “de linker vlag”. In 1992 passeerde de ster de grens met het sterrenbeeld Delphinus – Dolfijn en hoort dus eigenlijk niet meer bij het sterrenbeeld Arend.

De Deep Sky objecten in Aquila

NGC 6709 in het sterrenbeeld Aquila

NGC 6709 is een open sterrenhoop van ongeveer 40 sterren. Hij ligt op een afstand van ongeveer 2500 lichtjaar. De open sterrenhoop bevindt zich ongeveer 5° ten zuidwesten van Zeta Aquilae.

NGC 6741
NGC 6741 is een planetaire nevel die in 1882 is ontdekt door de Amerikaanse astronoom Edward Pickering. De nevel bevindt zich op een afstand van ongeveer 7000 lichtjaar.

NGC 6755
NGC 6755 is een open sterrenhoop bestaande uit sterren van de 12-de en 13-de magnitude. De open sterrenhoop bevindt zich 4,5° ten westen van Delta Aquilae.

NGC 6803 is een planetaire nevel.

NGC 6804 is ook een planetaire nevel.

NGC 6891 is een planetaire nevel.

NGC 6781 is een planetaire nevel die een beetje lijkt op de Uilnevel (M97 in Ursa Major – Grote Beer.

NGC 6751 is een planetaire nevel die soms het “gloeiende oog” wordt genoemd.

NGC 6760 is een bolvormige sterrenhoop.

NGC 6749 is een open sterrenhoop.

NGC 6778 is een planetaire nevel.

NGC 6772 is een planetaire nevel.

Eerste publicatie: 16 juli 2009
Laatste keer bijgewerkt op: 17 april 2017